Chapter-14 वाच्यम् (Vaachyam) Quick Revision Notes | Class 9th Sanskrit (Sharada) Summary

📌 परिशिष्टम् ३ · कक्षा ९ संस्कृत

वाच्यम् — Chapter Summary

Handwritten-style Quick Notes ✍️ (कर्तृ / कर्म / भाव वाच्य पूरा एक जगह)

1️⃣ वाच्य के 3 प्रकार (प्रयोग)

कर्तरि प्रयोग
(कर्तृवाच्य)
कर्मणि प्रयोग
(कर्मवाच्य)
भावे प्रयोग
(भाववाच्य)

2️⃣ कर्तृवाच्यम्

  • कर्ता → प्रथमा विभक्ति
  • कर्म → द्वितीया विभक्ति
  • क्रियापद कर्तृपद के अनुसार (वचन व पुरुष दोनों में)

बालः चित्रं पश्यति । बालौ चित्रं पश्यतः । बालाः चित्रं पश्यन्ति ।

पुरुष व्यवस्था (कर्तरि प्रयोग में)

पुरुषकर्तृपदउदाहरण
उत्तमपुरुषःअहम्/आवाम्/वयम्अहं श्लोकं पठामि
मध्यमपुरुषःत्वम्/युवाम्/यूयम्त्वं श्लोकं पठसि
प्रथमपुरुषःबाकी सभी (सः/सा/ते आदि)सः श्लोकं पठति

3️⃣ कर्मवाच्यम् (कर्मणि प्रयोग)

  • कर्ता → तृतीया विभक्ति
  • कर्म → प्रथमा विभक्ति
  • क्रियापद कर्मपद के अनुसार
  • धातु से यक् (य) प्रत्यय लगता है, फिर आत्मनेपद प्रत्यय — वर्तमानकाल में “ति” के स्थान पर “ते”

गम् + य + ते = गम्यते । पठ् + य + ते = पठ्यते ।

Advertisement
कर्तरिकर्मणिकर्तरिकर्मणि
पठतिपठ्यतेकरोतिक्रियते
खादतिखाद्यतेवदतिउच्यते
पश्यतिदृश्यतेददातिदीयते
गच्छतिगम्यतेपिबतिपीयते

बालकः श्लोकं पठति। → बालकेन श्लोकः पठ्यते। (कर्तरि → कर्मणि)

4️⃣ भूतकाल में क्तवतु/क्त प्रत्यय

भूतकाल कर्तरि में “क्तवतु” और कर्मणि में “क्त” प्रत्यय जुड़ता है। कर्मणि में क्त-प्रत्यय कर्मपद के लिंग-वचन के अनुसार बदलता है।

Advertisement

बालकः श्लोकं पठितवान् → बालकेन श्लोकः पठितः

सा कवितां लिखितवती → तया कविता लिखिता

Advertisement

5️⃣ विधिलिङ् लकार में तव्यत्/अनीयर्

विधिलिङ् के भाव में कर्मणि में “तव्यत्” और “अनीयर्” प्रत्यय जुड़ते हैं — ये भी कर्मपद के लिंग-वचन अनुसार चलते हैं।

महेशः आपणं गच्छेत् → महेशेन आपणः गन्तव्यः / गमनीयः

6️⃣ भावे प्रयोगः (भाववाच्यम्)

  • यह केवल अकर्मक धातुओं (जिनका कर्म नहीं होता) के साथ बनता है
  • क्रियापद हमेशा प्रथमपुरुष एकवचन में — कर्मणि जैसा रूप
  • क्त/तव्यत्/अनीयर् प्रत्ययान्त रूप सदैव नपुंसकलिङ्ग, प्रथमाविभक्ति, एकवचन में

ते हसन्ति → तैः हस्यते | सः उत्तिष्ठति → तया उत्थीयते

अकर्मक धातु उदाहरण: क्रीडति, भषति, स्फुरति, रोदिति, भवति, शोभते, मोदते, वर्तते, कम्पते, स्पर्धते, विकसति, उपविशति, नश्यति, गर्जति आदि।

7️⃣ तीनों वाच्यों की Quick Comparison Table

बिंदुकर्तृवाच्यकर्मवाच्यभाववाच्य
प्रधानकर्ताकर्मभाव (क्रिया स्वयं)
कर्ता की विभक्तिप्रथमातृतीयातृतीया
कर्म की विभक्तिद्वितीयाप्रथमा— (कर्म नहीं)
क्रिया का पदपरस्मैपद/आत्मनेपदआत्मनेपद (यक्+ते)आत्मनेपद, सदा एकवचन
याद रखने की Trick:
कर्तरि में कर्ता राजा है (प्रथमा), कर्मणि में कर्म राजा है (प्रथमा), भावे में न कोई कर्म, न कर्ता प्रधान — क्रिया ही सब कुछ, इसलिए सदा एकवचन!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!