कक्षा ८ · संस्कृतम् · दीपकम् · परिशिष्टम् २
शब्दरूपाणि
यह परिशिष्ट संज्ञा, सर्वनाम, संख्यावाची तथा कृदन्त शब्दों के सम्पूर्ण रूप-परिवर्तन (declension) की सन्दर्भ-तालिकाएँ प्रस्तुत करता है — इकारान्त/उकारान्त नपुंसकलिङ्ग से लेकर संख्यावाची शब्दों तक, कुल 24 पूर्ण शब्दरूप-सारणियाँ एक ही स्थान पर।
नपुंसकलिङ्गः: दधि, वारि, मधु
पुंलिङ्गः: मरुत्, राजन्, आत्मन्, विद्वस्
सर्वनाम/संख्या: भवत्, यद्, इदम्, कीदृश, एक-द्वि-त्रि-चतुर्
त्वरित नेविगेशन · Jump to a Word Table
प्रत्येक शब्द की सारणी में आठ विभक्तियाँ (प्रथमा से सम्बोधन तक) तथा तीनों वचन (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन) दिए गए हैं। जहाँ शब्द तीनों लिङ्गों में प्रयुक्त होता है (जैसे सर्वनाम व संख्यावाची शब्द), वहाँ पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग व नपुंसकलिङ्ग — तीनों की पृथक् सारणियाँ दी गई हैं। सर्वनाम-शब्द (यद्, इदम्) में सम्बोधन-विभक्ति नहीं होती, अतः उनकी सारणी सात पंक्तियों में ही पूर्ण है।
(अ) इकारान्त-/उकारान्त- नपुंसकलिङ्ग शब्दाः
दधि, वारि, मधु — जलवाची/आहारवाची पद
| दधि — इकारान्तः नपुंसकलिङ्गः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | दधि | दधिनी | दधीनि |
| द्वितीया | दधि | दधिनी | दधीनि |
| तृतीया | दध्ना | दधिभ्याम् | दधिभिः |
| चतुर्थी | दध्ने | दधिभ्याम् | दधिभ्यः |
| पञ्चमी | दध्नः | दधिभ्याम् | दधिभ्यः |
| षष्ठी | दध्नः | दध्नोः | दध्नाम् |
| सप्तमी | दध्नि, दधनि | दध्नोः | दधिषु |
| सम्बोधनम् | हे दधि, हे दधे | हे दधिनी | हे दधीनि |
| वारि — इकारान्तः नपुंसकलिङ्गः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | वारि | वारिणी | वारीणि |
| द्वितीया | वारि | वारिणी | वारीणि |
| तृतीया | वारिणा | वारिभ्याम् | वारिभिः |
| चतुर्थी | वारिणे | वारिभ्याम् | वारिभ्यः |
| पञ्चमी | वारिणः | वारिभ्याम् | वारिभ्यः |
| षष्ठी | वारिणः | वारिणोः | वारीणाम् |
| सप्तमी | वारिणि | वारिणोः | वारिषु |
| सम्बोधनम् | हे वारि, हे वारे | हे वारिणी | हे वारीणि |
| मधु — उकारान्तः नपुंसकलिङ्गः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | मधु | मधुनी | मधूनि |
| द्वितीया | मधु | मधुनी | मधूनि |
| तृतीया | मधुना | मधुभ्याम् | मधुभिः |
| चतुर्थी | मधुने | मधुभ्याम् | मधुभ्यः |
| पञ्चमी | मधुनः | मधुभ्याम् | मधुभ्यः |
| षष्ठी | मधुनः | मधुनोः | मधूनाम् |
| सप्तमी | मधुनि | मधुनोः | मधुषु |
| सम्बोधनम् | हे मधु, हे मधो | हे मधुनी | हे मधूनि |
(आ) व्यञ्जनान्त पुंलिङ्ग शब्दाः
मरुत्, राजन्, आत्मन्, विद्वस्
| मरुत् — तकारान्तः पुंलिङ्गः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | मरुत् | मरुतौ | मरुतः |
| द्वितीया | मरुतम् | मरुतौ | मरुतः |
| तृतीया | मरुता | मरुद्भ्याम् | मरुद्भिः |
| चतुर्थी | मरुते | मरुद्भ्याम् | मरुद्भ्यः |
| पञ्चमी | मरुतः | मरुद्भ्याम् | मरुद्भ्यः |
| षष्ठी | मरुतः | मरुतोः | मरुताम् |
| सप्तमी | मरुति | मरुतोः | मरुत्सु |
| सम्बोधनम् | हे मरुत् | हे मरुतौ | हे मरुतः |
| राजन् — नकारान्तः पुंलिङ्गः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | राजा | राजानौ | राजानः |
| द्वितीया | राजानम् | राजानौ | राज्ञः |
| तृतीया | राज्ञा | राजभ्याम् | राजभिः |
| चतुर्थी | राज्ञे | राजभ्याम् | राजभ्यः |
| पञ्चमी | राज्ञः | राजभ्याम् | राजभ्यः |
| षष्ठी | राज्ञः | राज्ञोः | राज्ञाम् |
| सप्तमी | राज्ञि, राजनि | राज्ञोः | राजसु |
| सम्बोधनम् | हे राजन् | हे राजानौ | हे राजानः |
| आत्मन् — नकारान्तः पुंलिङ्गः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | आत्मा | आत्मानौ | आत्मानः |
| द्वितीया | आत्मानम् | आत्मानौ | आत्मनः |
| तृतीया | आत्मना | आत्मभ्याम् | आत्मभिः |
| चतुर्थी | आत्मने | आत्मभ्याम् | आत्मभ्यः |
| पञ्चमी | आत्मनः | आत्मभ्याम् | आत्मभ्यः |
| षष्ठी | आत्मनः | आत्मनोः | आत्मनाम् |
| सप्तमी | आत्मनि | आत्मनोः | आत्मसु |
| सम्बोधनम् | हे आत्मन् | हे आत्मानौ | हे आत्मानः |
| विद्वस् — सकारान्तः पुंलिङ्गः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | विद्वान् | विद्वांसौ | विद्वांसः |
| द्वितीया | विद्वांसम् | विद्वांसौ | विदुषः |
| तृतीया | विदुषा | विद्वद्भ्याम् | विद्वद्भिः |
| चतुर्थी | विदुषे | विद्वद्भ्याम् | विद्वद्भ्यः |
| पञ्चमी | विदुषः | विद्वद्भ्याम् | विद्वद्भ्यः |
| षष्ठी | विदुषः | विदुषोः | विदुषाम् |
| सप्तमी | विदुषि | विदुषोः | विद्वत्सु |
| सम्बोधनम् | हे विद्वन् | हे विद्वांसौ | हे विद्वांसः |
(इ) शतृ-प्रत्ययान्त शब्दाः (वर्तमानकालिक कृदन्त)
गच्छत् / गच्छन्ती — ‘जाता हुआ / जाती हुई’
| गच्छत् — शतृ-प्रत्ययान्तः पुंलिङ्गः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | गच्छन् | गच्छन्तौ | गच्छन्तः |
| द्वितीया | गच्छन्तम् | गच्छन्तौ | गच्छतः |
| तृतीया | गच्छता | गच्छद्भ्याम् | गच्छद्भिः |
| चतुर्थी | गच्छते | गच्छद्भ्याम् | गच्छद्भ्यः |
| पञ्चमी | गच्छतः | गच्छद्भ्याम् | गच्छद्भ्यः |
| षष्ठी | गच्छतः | गच्छतोः | गच्छताम् |
| सप्तमी | गच्छति | गच्छतोः | गच्छत्सु |
| सम्बोधनम् | हे गच्छन् | हे गच्छन्तौ | हे गच्छन्तः |
| गच्छन्ती — शतृ-प्रत्ययान्तः स्त्रीलिङ्गः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | गच्छन्ती | गच्छन्त्यौ | गच्छन्त्यः |
| द्वितीया | गच्छन्तीम् | गच्छन्त्यौ | गच्छन्तीः |
| तृतीया | गच्छन्त्या | गच्छन्तीभ्याम् | गच्छन्तीभिः |
| चतुर्थी | गच्छन्त्यै | गच्छन्तीभ्याम् | गच्छन्तीभ्यः |
| पञ्चमी | गच्छन्त्याः | गच्छन्तीभ्याम् | गच्छन्तीभ्यः |
| षष्ठी | गच्छन्त्याः | गच्छन्त्योः | गच्छन्तीनाम् |
| सप्तमी | गच्छन्त्याम् | गच्छन्त्योः | गच्छन्तीषु |
| सम्बोधनम् | हे गच्छन्ति | हे गच्छन्त्यौ | हे गच्छन्त्यः |
(ई) सर्वनाम-शब्दाः
भवत्/भवती, यद्, इदम्
| भवत् — तकारान्तः पुंलिङ्गः सर्वनाम-शब्दः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | भवान् | भवन्तौ | भवन्तः |
| द्वितीया | भवन्तम् | भवन्तौ | भवतः |
| तृतीया | भवता | भवद्भ्याम् | भवद्भिः |
| चतुर्थी | भवते | भवद्भ्याम् | भवद्भ्यः |
| पञ्चमी | भवतः | भवद्भ्याम् | भवद्भ्यः |
| षष्ठी | भवतः | भवतोः | भवताम् |
| सप्तमी | भवति | भवतोः | भवत्सु |
| सम्बोधनम् | हे भवत् | हे भवन्तौ | हे भवन्तः |
| भवती — ईकारान्तः स्त्रीलिङ्गः सर्वनाम-शब्दः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | भवती | भवत्यौ | भवत्यः |
| द्वितीया | भवतीम् | भवत्यौ | भवतीः |
| तृतीया | भवत्या | भवतीभ्याम् | भवतीभिः |
| चतुर्थी | भवत्यै | भवतीभ्याम् | भवतीभ्यः |
| पञ्चमी | भवत्याः | भवतीभ्याम् | भवतीभ्यः |
| षष्ठी | भवत्याः | भवत्योः | भवतीनाम् |
| सप्तमी | भवत्याम् | भवत्योः | भवतीषु |
| सम्बोधनम् | हे भवति | हे भवत्यौ | हे भवत्यः |
| यद् — दकारान्तः पुंलिङ्गः सर्वनाम-शब्दः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | यः | यौ | ये |
| द्वितीया | यम् | यौ | यान् |
| तृतीया | येन | याभ्याम् | यैः |
| चतुर्थी | यस्मै | याभ्याम् | येभ्यः |
| पञ्चमी | यस्मात् | याभ्याम् | येभ्यः |
| षष्ठी | यस्य | ययोः | येषाम् |
| सप्तमी | यस्मिन् | ययोः | येषु |
| यद् — दकारान्तः स्त्रीलिङ्गः सर्वनाम-शब्दः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | या | ये | याः |
| द्वितीया | याम् | ये | याः |
| तृतीया | यया | याभ्याम् | याभिः |
| चतुर्थी | यस्यै | याभ्याम् | याभ्यः |
| पञ्चमी | यस्याः | याभ्याम् | याभ्यः |
| षष्ठी | यस्याः | ययोः | यासाम् |
| सप्तमी | यस्याम् | ययोः | यासु |
| यद् — दकारान्तः नपुंसकलिङ्गः सर्वनाम-शब्दः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | यत् | ये | यानि |
| द्वितीया | यत् | ये | यानि |
| तृतीया | येन | याभ्याम् | यैः |
| चतुर्थी | यस्मै | याभ्याम् | येभ्यः |
| पञ्चमी | यस्मात् | याभ्याम् | येभ्यः |
| षष्ठी | यस्य | ययोः | येषाम् |
| सप्तमी | यस्मिन् | ययोः | येषु |
| इदम् — मकारान्तः पुंलिङ्गः सर्वनाम-शब्दः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | अयम् | इमौ | इमे |
| द्वितीया | इमम् | इमौ | इमान् |
| तृतीया | अनेन | आभ्याम् | एभिः |
| चतुर्थी | अस्मै | आभ्याम् | एभ्यः |
| पञ्चमी | अस्मात् | आभ्याम् | एभ्यः |
| षष्ठी | अस्य | अनयोः | एषाम् |
| सप्तमी | अस्मिन् | अनयोः | एषु |
| इदम् — मकारान्तः स्त्रीलिङ्गः सर्वनाम-शब्दः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | इयम् | इमे | इमाः |
| द्वितीया | इमाम् | इमे | इमाः |
| तृतीया | अनया | आभ्याम् | आभिः |
| चतुर्थी | अस्यै | आभ्याम् | आभ्यः |
| पञ्चमी | अस्याः | आभ्याम् | आभ्यः |
| षष्ठी | अस्याः | अनयोः | आसाम् |
| सप्तमी | अस्याम् | अनयोः | आसु |
| इदम् — मकारान्तः नपुंसकलिङ्गः सर्वनाम-शब्दः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | इदम् | इमे | इमानि |
| द्वितीया | इदम् | इमे | इमानि |
| तृतीया | अनेन | आभ्याम् | एभिः |
| चतुर्थी | अस्मै | आभ्याम् | एभ्यः |
| पञ्चमी | अस्मात् | आभ्याम् | एभ्यः |
| षष्ठी | अस्य | अनयोः | एषाम् |
| सप्तमी | अस्मिन् | अनयोः | एषु |
(उ) विशेषण-सर्वनाम शब्दः — कीदृश
‘कैसा / कैसी / कैसा’ — प्रश्नवाचक विशेषण
| कीदृश — अकारान्तः पुंलिङ्गः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | कीदृशः | कीदृशौ | कीदृशाः |
| द्वितीया | कीदृशम् | कीदृशौ | कीदृशान् |
| तृतीया | कीदृशेन | कीदृशाभ्याम् | कीदृशैः |
| चतुर्थी | कीदृशाय | कीदृशाभ्याम् | कीदृशेभ्यः |
| पञ्चमी | कीदृशात् | कीदृशाभ्याम् | कीदृशेभ्यः |
| षष्ठी | कीदृशस्य | कीदृशयोः | कीदृशानाम् |
| सप्तमी | कीदृशे | कीदृशयोः | कीदृशेषु |
| सम्बोधनम् | कीदृश | कीदृशौ | कीदृशाः |
| कीदृशी — ईकारान्तः स्त्रीलिङ्गः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | कीदृशी | कीदृश्यौ | कीदृश्यः |
| द्वितीया | कीदृशीम् | कीदृश्यौ | कीदृशीः |
| तृतीया | कीदृश्या | कीदृशीभ्याम् | कीदृशीभिः |
| चतुर्थी | कीदृश्यै | कीदृशीभ्याम् | कीदृशीभ्यः |
| पञ्चमी | कीदृश्याः | कीदृशीभ्याम् | कीदृशीभ्यः |
| षष्ठी | कीदृश्याः | कीदृश्योः | कीदृशीनाम् |
| सप्तमी | कीदृश्याम् | कीदृश्योः | कीदृशीषु |
| सम्बोधनम् | कीदृशि | कीदृश्यौ | कीदृश्यः |
| कीदृश — अकारान्तः नपुंसकलिङ्गः |
|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | कीदृशम् | कीदृशे | कीदृशानि |
| द्वितीया | कीदृशम् | कीदृशे | कीदृशानि |
| तृतीया | कीदृशेन | कीदृशाभ्याम् | कीदृशैः |
| चतुर्थी | कीदृशाय | कीदृशाभ्याम् | कीदृशेभ्यः |
| पञ्चमी | कीदृशात् | कीदृशाभ्याम् | कीदृशेभ्यः |
| षष्ठी | कीदृशस्य | कीदृशयोः | कीदृशानाम् |
| सप्तमी | कीदृशे | कीदृशयोः | कीदृशेषु |
| सम्बोधनम् | कीदृश | कीदृशे | कीदृशानि |
(ऊ) संख्यावाचि-शब्दरूपाणि
एक, द्वि, त्रि, चतुर् — त्रिषु लिङ्गेषु
| एक — अकारान्तः नित्यैकवचनान्तः (त्रिषु लिङ्गेषु) |
|---|
| विभक्तिः | पुंलिङ्गः
एकवचनम् | स्त्रीलिङ्गः
एकवचनम् | नपुंसकलिङ्गः
एकवचनम् |
|---|
| प्रथमा | एकः | एका | एकम् |
| द्वितीया | एकम् | एकाम् | एकम् |
| तृतीया | एकेन | एकया | एकेन |
| चतुर्थी | एकस्मै | एकस्यै | एकस्मै |
| पञ्चमी | एकस्मात् | एकस्याः | एकस्मात् |
| षष्ठी | एकस्य | एकस्याः | एकस्य |
| सप्तमी | एकस्मिन् | एकस्याम् | एकस्मिन् |
| द्वि — इकारान्तः नित्यद्विवचनान्तः (त्रिषु लिङ्गेषु) |
|---|
| विभक्तिः | पुंलिङ्गः
द्विवचनम् | स्त्रीलिङ्गः
द्विवचनम् | नपुंसकलिङ्गः
द्विवचनम् |
|---|
| प्रथमा | द्वौ | द्वे | द्वे |
| द्वितीया | द्वौ | द्वे | द्वे |
| तृतीया | द्वाभ्याम् | द्वाभ्याम् | द्वाभ्याम् |
| चतुर्थी | द्वाभ्याम् | द्वाभ्याम् | द्वाभ्याम् |
| पञ्चमी | द्वाभ्याम् | द्वाभ्याम् | द्वाभ्याम् |
| षष्ठी | द्वयोः | द्वयोः | द्वयोः |
| सप्तमी | द्वयोः | द्वयोः | द्वयोः |
| त्रि — नित्यबहुवचनान्तः (त्रिषु लिङ्गेषु) |
|---|
| विभक्तिः | पुंलिङ्गः
बहुवचनम् | स्त्रीलिङ्गः
बहुवचनम् | नपुंसकलिङ्गः
बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | त्रयः | तिस्रः | त्रीणि |
| द्वितीया | त्रीन् | तिस्रः | त्रीणि |
| तृतीया | त्रिभिः | तिसृभिः | त्रिभिः |
| चतुर्थी | त्रिभ्यः | तिसृभ्यः | त्रिभ्यः |
| पञ्चमी | त्रिभ्यः | तिसृभ्यः | त्रिभ्यः |
| षष्ठी | त्रयाणाम् | तिसृणाम् | त्रयाणाम् |
| सप्तमी | त्रिषु | तिसृषु | त्रिषु |
| चतुर् — नित्यबहुवचनान्तः (त्रिषु लिङ्गेषु) |
|---|
| विभक्तिः | पुंलिङ्गः
बहुवचनम् | स्त्रीलिङ्गः
बहुवचनम् | नपुंसकलिङ्गः
बहुवचनम् |
|---|
| प्रथमा | चत्वारः | चतस्रः | चत्वारि |
| द्वितीया | चतुरः | चतस्रः | चत्वारि |
| तृतीया | चतुर्भिः | चतसृभिः | चतुर्भिः |
| चतुर्थी | चतुर्भ्यः | चतसृभ्यः | चतुर्भ्यः |
| पञ्चमी | चतुर्भ्यः | चतसृभ्यः | चतुर्भ्यः |
| षष्ठी | चतुर्णाम् | चतसृणाम् | चतुर्णाम् |
| सप्तमी | चतुर्षु | चतसृषु | चतुर्षु |
Prepared for Class 8 Sanskrit (Dipakam) · Appendix 2 — शब्दरूपाणि · Reference compiled from NCERT textbook content · @EDUGROWN
