पञ्चमः पाठः – “गीता सुगीता कर्तव्या” (Gītā Sugītā Kartavyā) Class 8th Sanskrit (Deepakam) NCERT Solution

गीता सुगीता कर्तव्या — सम्पूर्ण समाधानम्
दीपकम् · कक्षा ८ · पञ्चमः पाठः

गीता सुगीता कर्तव्या

सम्पूर्ण समाधानम् — Full Solutions

कुरुक्षेत्र में गीता-जयन्ती महोत्सव के अवसर पर पिता-पुत्र (रमेश) के संवाद के माध्यम से श्रीमद्भगवद्गीता के आठ प्रसिद्ध श्लोकों का परिचय दिया गया है। यहाँ संवाद, श्लोक-व्याख्या, शब्दार्थ, व्याकरण-सूत्र, गीता का परिचय (अठारह अध्याय) तथा समग्र प्रश्नोत्तर प्रस्तुत हैं।

पाठ्यांश

पाठ्यांश (संवाद) — पिता-पुत्र संवादः

img-krishna
चित्रम् : कुरुक्षेत्र में भगवान् श्रीकृष्ण अर्जुन को कर्तव्य का उपदेश देते हुए — मूल पाठ्यपुस्तकतः

कुरुक्षेत्र में श्रीगीता-जयन्ती महोत्सव मनाया गया, जहाँ रमेश भी अपने पिता के साथ गया। कथावाचक ने वहाँ गीता के विषय में बताते हुए यह श्लोक कहा — “गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः। या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिःसृता॥” अर्थात् गीता को भली-भाँति (अच्छी तरह) पढ़ना चाहिए, अन्य विस्तृत शास्त्रों से क्या लाभ, जबकि गीता स्वयं भगवान् (पद्मनाभ) के मुखकमल से निकली हुई है।

प्र.यह श्लोक सुनकर रमेश ने अपने पिता से क्या पूछा?

उत्तरम्इदं श्रुत्वा रमेशः पितरम् अपृच्छत् — “पितः! गीता का? कथं सुगीता कर्तव्या?”

प्र.गीता कस्य उपदेशः अस्ति, इति पिता कथं वर्णयति?

उत्तरम्पिता वर्णयति — बहुभ्यः वर्षेभ्यः पूर्वं कुरुक्षेत्रे कौरवाणां पाण्डवानां च मध्ये सङ्ग्रामः अभवत्। तस्मिन् युद्धे स्वबान्धवान् दृष्ट्वा अर्जुनः युद्धं कर्तुं न इच्छति स्म। तदा भगवान् श्रीकृष्णः युद्धपराङ्मुखम् अर्जुनं कर्तव्यपालनार्थम् उपदिष्टवान्। श्रीकृष्णस्य उपदेशः एव श्रीमद्भगवद्गीता अस्ति। गीतायाम् अमृततुल्याः उपदेशाः सन्ति।

प्र.“सुगीता कर्तव्या” इत्यस्य कः आशयः, इति रमेशेन पृष्टे पिता किम् उत्तरति?

उत्तरम्पिता उत्तरति — अस्य आशयः अस्ति यत् गीतायाः अभ्यासः सम्यक् रूपेण करणीयः। गीता उत्तमभावेन पठितव्या। कार्यक्षेत्रे जीवनक्षेत्रे च गीतायाः उपदेशाः अनुपालनीयाः। अस्मिन् पाठे वयं श्रीमद्भगवद्गीतायाः काँश्चन श्लोकान् पठामः, तथा श्लोकान् मिलित्वा गायामः अपि।
श्लोकाः

श्रीमद्भगवद्गीतायाः अष्टौ श्लोकाः — पदच्छेद, अन्वय, भावार्थ सहित

श्लोकः १
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥

पदच्छेदः

दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः वीत-राग-भय-क्रोधः स्थितधीः मुनिः उच्यते।

अन्वयः

दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः वीत-राग-भय-क्रोधः मुनिः स्थितधीः (इति) उच्यते।

भावार्थः

जो मनुष्य आपत्ति (दुःख) के समय उद्वेग (व्याकुलता) का अनुभव नहीं करता, जो सुख प्राप्ति के प्रति भी निःस्पृह (इच्छारहित) रहता है, तथा जो इच्छा, आसक्ति, भय और क्रोध — इन सबसे मुक्त होता है, वह मौन (स्थिर) पुरुष स्थितप्रज्ञ कहलाता है।

श्लोकः २
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥

पदच्छेदः

क्रोधात् भवति सम्मोहः। सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः। स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः। बुद्धिनाशात् प्रणश्यति।

अन्वयः

क्रोधात् सम्मोहः भवति। सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः (भवति)। स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः (भवति)। बुद्धिनाशात् (जनः) प्रणश्यति।

भावार्थः

मनुष्य को जब क्रोध आता है, तब क्रोध से अविवेक उत्पन्न होता है। अविवेक से वह स्वयं को भूल जाता है (आत्मविस्मृति)। क्या योग्य है और क्या अयोग्य, इसका विचार किए बिना ही वह क्रोध से व्यामोह को प्राप्त होता है। जब अधिक व्यामोह होता है, तब मनुष्य की स्मृति निष्क्रिय व नष्ट हो जाती है। स्मृति के नाश से बुद्धि नष्ट हो जाती है, और बुद्धि के नाश से वह मनुष्य विनाश को प्राप्त होता है।

श्लोकः ३
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥

पदच्छेदः

तद् विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया। उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानम् ज्ञानिनः तत्त्वदर्शिनः।

अन्वयः

तद् प्रणिपातेन सेवया परिप्रश्नेन विद्धि। ते तत्त्वदर्शिनः ज्ञानिनः ज्ञानम् उपदेक्ष्यन्ति।

भावार्थः

भगवान् श्रीकृष्ण अर्जुन को उपदेश देते हैं — हे अर्जुन! तुम गुरु के समीप जाकर यथार्थ ज्ञान प्राप्त करने का प्रयास करो। तुम विनम्र व जिज्ञासु होकर गुरु की सेवा करो। तत्त्वज्ञानी गुरु तुम्हें ज्ञान प्रदान करेंगे, क्योंकि जिन्होंने सत्य का दर्शन किया है, वे ही यथार्थ ज्ञानी होते हैं।

img-tree1
चित्रम् : शिष्य गुरु के समीप विनम्रतापूर्वक ज्ञान प्राप्त करने हेतु उपस्थित — मूल पाठ्यपुस्तकतः
img-tree2
चित्रम् : गुरु शिष्य को स्नेहपूर्वक उपदेश व सेवा-भावना सिखाते हुए — मूल पाठ्यपुस्तकतः
श्लोकः ४
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥

पदच्छेदः

श्रद्धावान् लभते ज्ञानम् तत्परः संयतेन्द्रियः। ज्ञानम् लब्ध्वा पराम् शान्तिम् अचिरेण अधिगच्छति।

अन्वयः

संयतेन्द्रियः तत्परः श्रद्धावान् (मनुष्यः) ज्ञानं लभते। तथा ज्ञानं लब्ध्वा (सः) अचिरेण परां शान्तिम् अधिगच्छति।

भावार्थः

जो श्रद्धालु मनुष्य दिव्यज्ञान प्राप्त करने का निरन्तर प्रयास करता है, तथा जिसने अपनी इन्द्रियों को अपने वश में कर लिया है, वह मनुष्य दिव्यज्ञान प्राप्त करता है। ऐसा दिव्य ज्ञान प्राप्त करके वह पुरुष जीवन में अनन्त आनन्द प्राप्त करता है।

श्लोकः ५
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च।
निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥

पदच्छेदः

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुणः एव च निर्ममः निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी।

अन्वयः

(यः) सर्वभूतानाम् अद्वेष्टा मैत्रः च करुणः एव निर्ममः निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी (अस्ति, सः एव मम प्रियः भवति)।

भावार्थः

हे अर्जुन! जो किसी भी परिस्थिति में विचलित नहीं होता, जो ईर्ष्यारहित होकर समस्त प्राणियों के प्रति मित्रभाव व दयालु होता है, जो ममत्वरहित, अहंकारविहीन, सुख-दुःख में समभाव रखने वाला व क्षमाशील होता है — ऐसा पुरुष भगवान् का अत्यन्त प्रिय भक्त होता है।

श्लोकः ६
सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥

पदच्छेदः

सन्तुष्टः सततम् योगी यतात्मा दृढनिश्चयः मयि अर्पितमनोबुद्धिः यः मद्भक्तः सः मे प्रियः।

अन्वयः

यः योगी सततं सन्तुष्टः यतात्मा दृढनिश्चयः मयि (च) अर्पितमनोबुद्धिः (भवति), सः मद्भक्तः मे प्रियः (भवति)।

भावार्थः

हे पार्थ! जो निरन्तर सन्तुष्ट रहता है, अर्थात् किसी भी वस्तु के अभाव से कभी असन्तुष्ट नहीं होता, जो मन व इन्द्रियों को जीतकर संयमी होता है, जो अपनी बुद्धि से परमेश्वर के स्वरूप को स्थिर रूप से समझता है, तथा जो अपना मन व बुद्धि ईश्वर को समर्पित करता है — वह मनुष्य मेरा अत्यन्त प्रिय भक्त होता है।

श्लोकः ७
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥

पदच्छेदः

यस्मात् न उद्विजते लोकः लोकात् न उद्विजते च यः हर्ष-अमर्ष-भय-उद्वेगैः मुक्तः यः सः च मे प्रियः।

अन्वयः

यस्मात् लोकः न उद्विजते, यः च लोकात् न उद्विजते, यः च हर्ष-अमर्ष-भय-उद्वेगैः मुक्तः सः मे प्रियः (भवति)।

भावार्थः

हे अर्जुन! जिस मनुष्य से कोई भी अन्य मनुष्य या प्राणी उद्विग्न नहीं होता, तथा जो स्वयं भी किसी अन्य से उद्विग्न नहीं होता, तथा जो हर्ष, ईर्ष्या, भय व चिन्ता से रहित होता है — वह मेरा अत्यन्त प्रिय भक्त होता है।

श्लोकः ८
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥

पदच्छेदः

अनुद्वेगकरम् वाक्यम् सत्यम् प्रियहितम् च यत् स्वाध्यायाभ्यसनम् च एव वाङ्मयम् तपः उच्यते।

अन्वयः

यद् वाक्यम् अनुद्वेगकरं सत्यं प्रियहितं च (तथा) स्वाध्यायाभ्यसनं च एव वाङ्मयं तपः उच्यते।

भावार्थः

जो भाषण उद्वेगरहित (व्याकुलता न फैलाने वाला), सत्य, प्रियकर व हितकर हो, वह वाङ्मय तप कहलाता है। शास्त्रों का स्वाध्याय व उनका अभ्यास ‘वाचिक तप’ कहा जाता है। अतः विद्यार्थियों को स्मरण रखना चाहिए — “प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः, तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचनेन का दरिद्रता।” अर्थात् प्रिय वचन बोलने से सब प्राणी प्रसन्न होते हैं, अतः वही बोलना चाहिए — वचन बोलने में कैसी दरिद्रता (कंजूसी)?

img-classroom
चित्रम् : विद्यालय में शिक्षक प्रिय व सत्य वचन से छात्रों को सम्बोधित करते हुए — मूल पाठ्यपुस्तकतः
img-office
चित्रम् : कार्यालय में उचित व्यवहार तथा वाणी का महत्त्व — मूल पाठ्यपुस्तकतः
img-market
चित्रम् : बाज़ार में प्रसन्नतापूर्वक वार्तालाप करते हुए लोग — प्रिय वचन के महत्त्व का दृष्टान्त — मूल पाठ्यपुस्तकतः
शब्दार्थाः

वयं शब्दार्थान् जानीमः

शब्दःसंस्कृत अर्थःहिन्दीEnglish
महोत्सवःपर्वत्यौहारFestival
कथावाचकःउपन्यासकःकथा वाचकThe narrator
सुगीतागानमयीअच्छी तरह से गाई जाने वालीMelodious song
युद्धपराङ्मुखम्युद्ध-विमुखम्युद्ध विमुखThe war-averse
अमृततुल्याःअमृतेन सदृशाःअमृत के समानLike nectar
अनुद्विग्नमनाःयस्य मनः विचलितं न भवतिअविचलित मन वालाPerson of tranquil mind
विगतस्पृहःअनुरागरहितःआसक्ति रहितDetached
वीत-राग-भय-क्रोधःवीतः रागः भयं क्रोधः यस्यवासना, भय और क्रोध से रहितFree from attachment, fear and anger
स्थितधीःस्थिरमतिमान्स्थिर मन वालाSteady-minded
मुनिःयतिःतपस्वीThe sage
सम्मोहःकिंकर्तव्यविमूढताकर्तव्य-अकर्तव्य का अविवेकDelusion
स्मृतिविभ्रमःस्मृतिनाशःस्मरणशक्ति का नाश होनाLoss of memory
श्रद्धावान्श्रद्धालुःश्रद्धा से युक्तDevoted
संयतेन्द्रियःइन्द्रियसंयमीसंयमित इन्द्रियों वालाOne who has controlled his senses
प्रणिपातेननमस्कारेणप्रणाम के द्वाराBy bowing down
परिप्रश्नेनपुनः पुनः प्रश्नकरणेनप्रश्नों के द्वाराBy questioning (with humility)
उपदेक्ष्यन्तिउपदेशं प्रदास्यन्तिउपदेश देंगेThey will preach
तत्त्वदर्शिनःदार्शनिकाःतत्त्वज्ञानीThose who have realized the Truth
विद्धिजानीहितुम जानो(Let you) know
अद्वेष्टाद्वेषरहितःद्वेष न करने वालाOne who never hates
सर्वभूतानाम्सर्वेषां प्राणिनाम्सभी प्राणियों काOf all beings
मैत्रःमैत्रीपूर्णःमित्रता के भाव वालाFriendly
करुणःदयार्द्रचित्तःकरुणावान्Compassionate
निर्ममःममत्व-भावनारहितःममत्व की भावना से विहीनFree from the sense of ‘mine’
निरहङ्कारःगर्वहीनःअहंकार रहितEgoless
समदुःखसुखःदुःखेषु सुखेषु च समानभावशीलःसुख और दुःख में समान भाव वालाSame in pain and pleasure
क्षमीक्षमावान्क्षमाशीलEndowed with forbearance
उद्विजतेउद्वेगं गच्छतिउद्विग्न होता हैAgitated
लोकःजगत्संसारThe world
हर्षामर्षभयोद्वेगैःआह्लाद-क्रोध-भय-चिन्तादिभिःहर्ष, क्रोध, भय और चिन्ताओं सेFrom joy, impatience, fear and anxiety
यतात्मासंयमीयति, जिसने इन्द्रियों को वश में कियाSelf-restrained
दृढनिश्चयःदृढः निश्चयः यस्य सःदृढ़ निश्चय वालाFirmly resolute
अर्पितमनोबुद्धिःअर्पितं मनः बुद्धिः च येन सःमन और बुद्धि को अर्पित करने वालाOne who has offered mind and intellect
अनुद्वेगकरम्न उद्वेगकरम्व्याकुलता न करने वालाUnoffending
अभ्यसनम्अभ्यासःअभ्यासPractice
वाङ्मयम्वाचिकम्वाचिकVerbal (penance)
अभ्यासः

अभ्यासात् जायते सिद्धिः — सम्पूर्ण उत्तराणि

अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत

क. श्रद्धावान् जनः किं लभते?ज्ञानम्
ख. कस्मात् सम्मोहः जायते?क्रोधात्
ग. सम्मोहात् किं जायते?स्मृतिविभ्रमः
घ. अर्जुनाय गीतां कः उपदिष्टवान्?भगवान् श्रीकृष्णः
ङ. हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः नरः कस्य प्रियः भवति?भगवतः (श्रीकृष्णस्य)

पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत

कीदृशं वाक्यं वाङ्मयं तपः उच्यते?

उत्तरम्यत् अनुद्वेगकरं, सत्यं, प्रियहितं च वाक्यं भवति, तथा स्वाध्यायाभ्यसनं च, तत् वाङ्मयं तपः उच्यते।

कीदृशः जनः स्थितधीः उच्यते?

उत्तरम्यः दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः, सुखेषु विगतस्पृहः, तथा राग-भय-क्रोध-रहितः मुनिः भवति, सः स्थितधीः उच्यते।

जनः कथं प्रणश्यति?

उत्तरम्क्रोधात् सम्मोहः भवति, सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः भवति, स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः भवति, बुद्धिनाशात् जनः प्रणश्यति।

जनः कथम् उत्तमां शान्तिं प्राप्नोति?

उत्तरम्संयतेन्द्रियः तत्परः श्रद्धावान् जनः ज्ञानं लभते, तथा ज्ञानं लब्ध्वा सः अचिरेण परां शान्तिम् अधिगच्छति।

उपदेशप्राप्तये त्रयः उपायाः के भवन्ति?

उत्तरम्उपदेशप्राप्तये त्रयः उपायाः सन्ति — प्रणिपातः (गुरोः नमस्कारः), परिप्रश्नः (विनम्रतापूर्वक प्रश्नकरणम्), तथा सेवा (गुरोः सेवा-शुश्रूषा)।

कोष्ठके दत्तानि पदानि उपयुज्य वाक्यानि पूरयत

पद-पेटी: सेवया, स्मृतिविभ्रमः, योगी, वाङ्मयं, स्थितधीः
(क) अनुद्वेगकरं सत्यं प्रियहितं च वाक्यं वाङ्मयं तपः उच्यते।
(ख) सततं सन्तुष्टः दृढनिश्चयः च योगी भवति।
(ग) अनुद्विग्नमनाः मुनिः स्थितधीः उच्यते।
(घ) तद् आत्मज्ञानं प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया च विद्धि।
(ङ) सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः भवति।

अधोलिखितानि पदानि उपयुज्य वाक्यानि रचयत

क. उच्यतेसः स्थितधीः मुनिः उच्यते।
ख. चरामः श्यामः च मित्रे स्तः।
ग. नअहं तत्र न गच्छामि।
घ. लब्ध्वाज्ञानं लब्ध्वा सः प्रसन्नः अभवत्।
ङ. कुर्यात्छात्रः नित्यं पाठं कुर्यात्।

पाठानुसारं समुचितेन पदेन श्लोकं पूरयत

(क) श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः
(ख) स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते।
(ग) सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः
(घ) क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः।
(ङ) तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।

उदाहरणानुसारं पदानि स्त्रीलिङ्गे परिवर्तयत

उदाहरणम्: श्रद्धावान् → श्रद्धावती, बुद्धिमान् → बुद्धिमती
क. गुणवान्गुणवती
ख. आयुष्मान्आयुष्मती
ग. क्षमावान्क्षमावती
घ. ज्ञानवान्ज्ञानवती
ङ. श्रीमान्श्रीमती

समुचितेन पदेन सह स्तम्भौ मेलयत

सर्वभूतानाम्सर्वेषां प्राणिनाम्
अनुद्विग्नमनाःयस्य मनः विचलितं न भवति
स्थितधीःस्थिरमतिमान्
परिप्रश्नेनपुनः पुनः प्रश्नकरणेन
संयतेन्द्रियःइन्द्रियसंयमी

श्रीमद्भगवद्गीतायाः विषये पञ्च वाक्यानि लिखत

उत्तराणि १. श्रीमद्भगवद्गीता भगवतः श्रीकृष्णस्य अर्जुनाय दत्तः उपदेशः अस्ति।
२. गीता महाभारतस्य भीष्मपर्वणि वर्णिता अस्ति।
३. गीतायाम् अष्टादश अध्यायाः सप्तशतं (७००) श्लोकाः च सन्ति।
४. गीतायाः उपदेशाः जीवने सर्वदा उपयोगिनः सन्ति।
५. गीतायाः रचयिता महर्षिः वेदव्यासः अस्ति।
P

परियोजनाकार्यम्

कक्षायां श्रीमद्भगवद्गीतानुगुणं ‘स्थितधीः’ इति विषयम् अधिकृत्य ‘मम जीवनलक्ष्यम्’ इत्यस्मिन् विषये परिचर्चां स्थापयतु।

दिशानिर्देशःछात्राः कक्षा में समूह बनाकर चर्चा करें कि ‘स्थितप्रज्ञ’ होने का क्या अर्थ है — सुख-दुःख में समभाव, क्रोध व भय से मुक्ति, संयम — और यह गुण उनके अपने जीवन-लक्ष्य (पढ़ाई, खेल, चरित्र-निर्माण आदि) प्राप्त करने में कैसे सहायक हो सकता है, इस पर अपने विचार साझा करें।

विविध-धर्माणां धर्मग्रन्थानां नामानि विलिख्य कस्यचित् एकस्य धर्मग्रन्थस्य विवरणं लिखत।

प्रतिनिधि-उत्तरम्विविध धर्मग्रन्थ — वेदाः, उपनिषदः, रामायणम्, महाभारतम् (हिन्दू धर्म); बाइबिल (ईसाई धर्म); कुरान (इस्लाम धर्म); गुरुग्रन्थसाहिबः (सिख धर्म); त्रिपिटकम् (बौद्ध धर्म); कल्पसूत्रम् (जैन धर्म)। उदाहरणतः — श्रीमद्भगवद्गीता हिन्दू धर्म का एक प्रमुख ग्रन्थ है, जो भगवान् श्रीकृष्ण द्वारा अर्जुन को दिए गए उपदेशों का संकलन है, जिसमें अठारह अध्याय व सात सौ श्लोक हैं।
व्याकरणम्

अत्र इदम् अवधेयम्

सप्तमी व पञ्चमी विभक्तेः प्रयोगः

आधारे सप्तमी विभक्तेः प्रयोगः भवति। यथा —

उत्पीठिकायां पुस्तकम् अस्ति। दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः भवेत्। सुखेषु विगतस्पृहः भवेत्।

उत्पत्ति-अर्थे कारणार्थे वा पञ्चमी-विभक्तेः प्रयोगः भवति। यथा —

क्रोधात् सम्मोहः भवति। सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः भवति। स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः भवति।

योग्यताविस्तरः

श्रीमद्भगवद्गीता — परिचयः

भगवतः श्रीकृष्णस्य अर्जुनाय प्रदत्तानां जीवनमूल्यसम्बद्धानाम् उपदेशानां सङ्कलनात्मकः ग्रन्थः अस्ति श्रीमद्भगवद्गीता। महर्षिः वेदव्यासः महाभारतस्य भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतां वर्णितवान्। गीतायाम् अष्टादश अध्यायाः सप्तशतं (७००) श्लोकाः च सन्ति।

१. अर्जुनविषादयोगः (सैन्य-निरीक्षणम्)
२. साङ्ख्ययोगः (गीतायाः सारः)
३. कर्मयोगः (कर्मणः महत्त्वम्)
४. ज्ञान-कर्म-संन्यासयोगः (दिव्यज्ञानम्)
५. कर्मसंन्यासयोगः (कर्म-वैराग्य-योगः)
६. आत्मसंयमयोगः (ध्यान-योगः)
७. ज्ञान-विज्ञानयोगः (भगवद्ज्ञानस्य प्राप्तिः)
८. अक्षर-ब्रह्मयोगः (भगवतः प्राप्तिः)
९. राजविद्या-राजगुह्ययोगः (परमं गुह्यं ज्ञानम्)
१०. विभूतियोगः (भगवतः ऐश्वर्यम्)
११. विश्वरूप-दर्शनयोगः (विश्वरूपस्य दर्शनम्)
१२. भक्तियोगः (भक्तिभावज्ञानम्)
१३. क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-विभागयोगः (प्रकृतेः पुरुषस्य चेतनायाः च ज्ञानम्)
१४. गुणत्रय-विभागयोगः (प्रकृतेः गुणत्रयस्य वर्णनम्)
१५. पुरुषोत्तमयोगः (विश्वस्य केन्द्ररूपेण ब्रह्मणः वर्णनम्)
१६. दैवासुर-सम्पद्विभागयोगः (दैवी-आसुरी-स्वभावानां वर्णनम्)
१७. श्रद्धात्रय-विभागयोगः (श्रद्धायाः विभागानां वर्णनम्)
१८. मोक्ष-संन्यासयोगः (उपसंहारः, संन्यास-सिद्धि-वर्णनम्)
सरसं गायामः —
भगवद्गीता किञ्चिदधीता, गङ्गा-जल-लव-कणिका पीता।
सकृदपि येन मुरारि समर्चा, तस्य यमः किं कुरुते चर्चाम् ॥
कर्तव्यदीक्षां च समत्वशिक्षां, ज्ञानस्य भिक्षां शरणागतिञ्च।
ददाति गीता करुणार्द्रभूता, कृष्णेन दत्ता जगतां हिताय ॥
ज्ञातव्यम्: श्रीमद्भगवद्गीता महाभारत के भीष्मपर्व का भाग है, जिसे गीताजयन्ती के अवसर पर विशेष रूप से स्मरण किया जाता है। इसके अठारह अध्यायों में कर्मयोग, ज्ञानयोग, भक्तियोग जैसे विविध जीवन-दर्शन समाहित हैं, जो आज भी सम्पूर्ण विश्व में जीवन-मार्गदर्शन हेतु पढ़े जाते हैं।
गीता सुगीता कर्तव्या · दीपकम् कक्षा ८ · पञ्चमः पाठः — NCERT आधारित समाधानम्

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!