एकादशः पाठः – “समित्रिमेव कुरु त्यागः (ख-भागः)” (Samitrimeva Kuru Tyāgaḥ (Kha-Bhāgaḥ)) Class 8th Sanskrit (Deepakam) NCERT Solution

सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) — एकादशः पाठः — समाधानानि
कक्षा ८ · संस्कृतम् · दीपकम् · एकादशः पाठः

सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः)

वीरवर, उसके पुत्र शक्तिधर, पत्नी वेदरता, पुत्री वीरवती — और अन्ततः स्वयं राजा शूद्रक — सभी अपना सर्वस्व देवी सर्वमङ्गला को अर्पित करने को तत्पर हो जाते हैं। त्याग व स्वामिभक्ति की इस अद्भुत परिणति के साथ ही कथा पूर्ण होती है। इस पाठ के सभी ७ अभ्यासों तथा वाच्य (कर्तृ-कर्म-भाव) के व्याकरण-नियमों के विस्तृत उत्तर नीचे दिए गए हैं।

पात्राणि: वीरवरः · शक्तिधरः · वीरवती · वेदरता · देवी सर्वमङ्गला · राजा शूद्रकः व्याकरण-बिन्दु: कर्तृवाच्यम् · कर्मवाच्यम् · भाववाच्यम्
वीरवरः स्वपरिवारं प्राबोधयत्
वीरवर अर्धरात्रि में घर लौटकर अपनी पत्नी, पुत्र व पुत्री को जगाकर राजलक्ष्मी-संवाद सुनाता हुआ (पाठ्यपुस्तक से)
🪔

कथा-प्रवाह-चित्रम् (Story Flow)

त्याग की पराकाष्ठा — परिवार से राजा तक, बलिदान का सचित्र सारांश
त्याग की पराकाष्ठा — घटनाक्रम वीरवर घर आकर परिवार को सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनाता है पुत्र शक्तिधर प्रसन्नतापूर्वक स्वयं को अर्पित करता है पत्नी व पुत्री भी वही मार्ग अपनाती हैं वीरवर स्वयं भी देवी को समर्पित हो जाता है गुप्त रूप से देखता राजा शूद्रक भी सिद्ध होता है देवी प्रसन्न होकर सबको पुनर्जीवित करती है फलम् : राजा शतवर्ष जीवित रहता है · वीरवर को सम्पूर्ण कर्णाटप्रदेश प्राप्त होता है
From family sacrifice to divine intervention — the climax of सन्निमित्ते वरं त्यागः

वीरवर घर पहुँचकर अपनी निद्रालस पत्नी वेदरता, पुत्र शक्तिधर तथा पुत्री वीरवती को जगाकर राजलक्ष्मी के साथ हुआ सम्पूर्ण संवाद सुनाता है। यह सुनते ही पुत्र शक्तिधर आनन्दपूर्वक कहता है कि वही अपने पिता को सबसे प्रिय वस्तु है, अतः स्वामी के जीवन की रक्षा हेतु उसे अर्पित किया जाए — देर करना उचित नहीं। पत्नी वेदरता तथा पुत्री वीरवती भी इस निर्णय का समर्थन करती हैं। सम्पूर्ण परिवार देवी सर्वमङ्गला के मन्दिर जाता है, जहाँ वीरवर पहले पुत्र को अर्पित करता है, फिर स्वयं को भी। यह देखकर पत्नी व पुत्री भी वही आचरण करती हैं। यह सब गुप्त रूप से अनुसरण करता राजा शूद्रक अपनी आँखों से देखता है। द्रवित होकर वह भी सोचता है — मेरे जैसे तुच्छ प्राणी तो जन्मते-मरते रहते हैं, परन्तु वीरवर जैसा कोई न हुआ न होगा! राजा भी अपना राज्य व जीवन देवी को अर्पित करने को तत्पर हो जाता है। अन्ततः देवी सर्वमङ्गला प्रत्यक्ष प्रकट होकर राजा का हाथ थामती है, उसके सत्त्वगुण व भृत्य-वात्सल्य से प्रसन्न होकर सबको पुनर्जीवित कर देती है। अगले दिन वीरवर पुनः द्वार पर सेवारत मिलता है, और विनम्रतापूर्वक राजा से कुछ भी असामान्य होने से इनकार करता है — तब राजा अत्यन्त प्रसन्न होकर उसे सम्पूर्ण कर्णाटप्रदेश प्रदान करता है।

भाषिक बिन्दु — वाच्यत्रयम् (कर्तृ-कर्म-भाव)

Grammar Note · The Three Voices

परिचयः / Overview

संस्कृत में वाक्य-रचना तीन प्रकार की होती है — कर्तृवाच्यम् (Active Voice), कर्मवाच्यम् (Passive Voice) तथा भाववाच्यम् (Impersonal Voice)।

🔹 कर्तृवाच्यम् : कर्ता में प्रथमा विभक्ति, क्रिया कर्ता के पुरुष-वचन के अनुसार। कर्म हो तो उसमें द्वितीया विभक्ति। यथा — बालकः ग्रामं गच्छति।
🔹 कर्मवाच्यम् : कर्ता में तृतीया विभक्ति, कर्म में प्रथमा विभक्ति, क्रिया कर्म के पुरुष-वचन के अनुसार। क्रियापद = धातु+य+आत्मनेपद। यथा — बालकेन ग्रामः गम्यते।
🔹 भाववाच्यम् : जब कर्म ही न हो (अकर्मक धातु), तब कर्ता में तृतीया विभक्ति तथा क्रिया सदैव प्रथमपुरुष-एकवचन के एक ही अपरिवर्तनीय रूप में रहती है। यथा — बालकेन हस्यते। त्वया हस्यते। मया हस्यते।
🔹 सदैव अकर्मक रहने वाले कुछ धातु — हस्, क्रन्द्, स्था, स्ना, शी, भू इत्यादि।
वाच्यत्रयम् — एक ही भाव, तीन रचनाएँ कर्तृवाच्यम् (Active) बालकः ग्रामं गच्छति । कर्ता=प्रथमा · क्रिया कर्ता-अनुसार कर्मवाच्यम् (Passive) बालकेन ग्रामः गम्यते । कर्ता=तृतीया · कर्म=प्रथमा · क्रिया कर्म-अनुसार भाववाच्यम् (Impersonal) बालकेन हस्यते । कर्ता=तृतीया · क्रिया सदा अपरिवर्तनीय
The same underlying meaning expressed through three grammatical voices in Sanskrit

निम्नलिखितेषु वाक्येषु रक्तवर्णीयानि स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

Frame a question so that the bold word becomes the answer
(क)

वीरवरो पत्नीं पुत्रं दुहितरञ्च प्राबोधयत्।

प्रश्नः — कः पत्नीं पुत्रं दुहितरञ्च प्राबोधयत् ?
(ख)

ततस्ते सर्वे सर्वमङ्गलाया आयतनं गताः।

प्रश्नः — ततस्ते सर्वे कस्याः आयतनं गताः ?
(ग)

वीरवरः वर्तनस्य निस्तारं पुत्रोत्सर्गेण अकरोत्।

प्रश्नः — वीरवरः वर्तनस्य निस्तारं केन अकरोत् ?
(घ)

राजा स्वप्रासादं प्राविशत्।

प्रश्नः — राजा किं प्राविशत् ?
(ङ)

महीपतिः वीरवराय समग्रकर्णाटप्रदेशम् अयच्छत्।

प्रश्नः — महीपतिः कस्मै समग्रकर्णाटप्रदेशम् अयच्छत् ?

अधोलिखितान् प्रश्नान् उत्तरत

Answer the following questions
प्रश्न (क)

वीरवरः किम् अवर्णयत् ?

वीरवरः अखिलराजलक्ष्मीसंवादम् (राजलक्ष्मी के साथ हुए सम्पूर्ण संवाद को) अवर्णयत्।
प्रश्न (ख)

प्राज्ञः धनानि जीवितञ्च केभ्यः उत्सृजेत् ?

प्राज्ञः धनानि जीवितञ्च परार्थे (दूसरों के हित के लिए) उत्सृजेत्।
प्रश्न (ग)

केन सदृशः लोके न भूतो न भविष्यति ?

वीरवरेण सदृशः लोके न भूतः न भविष्यति। (राजा शूद्रक मन ही मन यह विचार करता है)
प्रश्न (घ)

का अदृश्या अभवत् ?

देवी (राजलक्ष्मीः / भगवती सर्वमङ्गला) अदृश्या अभवत्।
प्रश्न (ङ)

सपरिवारः वीरवरः कुत्र गतवान् ?

सपरिवारः वीरवरः सानन्दं स्वगृहम् गतवान्।
परिवार देवी-मन्दिरे
वीरवर का सम्पूर्ण परिवार देवी सर्वमङ्गला के मन्दिर में उपासना करता हुआ (पाठ्यपुस्तक से)

अधोलिखितेषु वाक्येषु रक्तवर्णीयपदानि केभ्यः प्रयुक्तानि इति उदाहरणानुगुणं लिखत

Identify which noun each highlighted pronoun refers to
उदाहरणम्

धन्यः अहम् स्वामिजीवितरक्षार्थं विनियुक्तः। → शक्तिधराय

(क)

भगवति ! न मे प्रयोजनं राज्येन जीवितेन वा।

मे → राज्ञे शूद्रकाय (राजा देवी से यह कह रहा है)
(ख)

वत्स ! अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भृत्यवात्सल्येन च परं प्रीतास्मि।

ते → राज्ञे शूद्रकाय (देवी राजा को सम्बोधित कर रही है)
(ग)

धन्याहं यस्याः ईदृशो जनको भ्राता च।

यस्याः → वीरवत्यै (पुत्री वीरवती स्वयं के विषय में गर्वपूर्वक कह रही है)
(घ)

तदेतत्परित्यक्तेन मम राज्येनापि किं प्रयोजनम् !

मम → राज्ञे शूद्रकाय (राजा मन ही मन सोच रहा है)
(ङ)

अयम् अपि सपरिवारो जीवतु।

अयम् → वीरवराय (देवी वीरवर के जीवित रहने का आशीर्वाद देती है)

उदाहरणानुसारं निम्नलिखितानि वाक्यानि अन्वयरूपेण लिखत

Rewrite each sentence in normal (prose) word order — अन्वयः
उदाहरणम्

कृतो मया गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तारो स्वपुत्रोत्सर्गेण।

अन्वयः — गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तारो मया स्वपुत्रोत्सर्गेण कृतः।
(क)

नेदानीं राज्यभङ्गस्ते भविष्यति।

अन्वयः — इदानीं ते राज्यभङ्गः न भविष्यति।
(ख)

तेन पातितं स्वशिरः स्वकरस्थखड्गेन।

अन्वयः — तेन स्वकरस्थखड्गेन स्वशिरः पातितम्।
(ग)

तदा ममायुःशेषेणापि जीवतु राजपुत्रो वीरवरः सह पुत्रेण पत्न्या दुहित्रा च।

अन्वयः — तदा राजपुत्रः वीरवरः पुत्रेण पत्न्या दुहित्रा च सह मम आयुःशेषेण अपि जीवतु।
(घ)

तत्क्षणादेव देवी गताऽदर्शनम्।

अन्वयः — देवी तत्क्षणादेव अदर्शनं गता।
(ङ)

महीपतिस्तस्मै प्रायच्छत् समग्रकर्णाटप्रदेशं राजपुत्राय वीरवराय।

अन्वयः — महीपतिः राजपुत्राय वीरवराय तस्मै समग्रकर्णाटप्रदेशं प्रायच्छत्।
(च)

जायन्ते च म्रियन्ते च मादृशाः क्षुद्रजन्तवः।

अन्वयः — मादृशाः क्षुद्रजन्तवः जायन्ते च म्रियन्ते च।

उदाहरणानुगुणम् अधोलिखितानां पदानां पदच्छेदं कुरुत

Split each compound word into its constituent parts
पदम्पदच्छेदः
यद्येवमस्मत्कुलोचितम्=यदि-एवम्-अस्मत्-कुलोचितम्
सत्त्वोत्कर्षेण=सत्त्व-उत्कर्षेण
(क) गृहीतस्वामिवर्तनस्य=गृहीत-स्वामि-वर्तनस्य
(ख) निस्तारोपायः=निस्तार-उपायः
(ग) गृह्यतामेष=गृह्यताम्-एषः
(घ) स्वपुत्रोत्सर्गेण=स्व-पुत्र-उत्सर्गेण
(ङ) स्वकरस्थखड्गेन=स्व-कर-स्थ-खड्गेन
(च) तदेतत्परित्यक्तेन=तत्-एतत्-परित्यक्तेन
(छ) स्वशिरश्छेदनार्थमुत्क्षिप्तः=स्व-शिरः-छेदन-अर्थम्-उत्क्षिप्तः
(ज) मद्दर्शनाददृश्यताम्=मत्-दर्शनात्-अदृश्यताम्
(झ) तत्क्षणादेव=तत्-क्षणात्-एव
(ञ) लब्धजीवितः=लब्ध-जीवितः

सन्धियुक्तपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत, तथा सन्धिच्छेदं कुरुत

(क) Join with sandhi  ·  (ख) Split the sandhi
(क) पाठगत पदानि — सन्धि-निर्माणम्
स्व + आवासम्= स्वावासम्
तत् + श्रुत्वा= तच्छ्रुत्वा
दुहितरम् + च= दुहितरञ्च
धन्यः + अहम्= धन्योऽहम्
जीवितम् + च + एव= जीवितञ्चैव
विलम्बः + तात= विलम्बस्तात
कः + अधुना= कोऽधुना
न + आचरितव्यम्= नाचरितव्यम्
धन्या + अहम्= धन्याहम्
निस्तारः + उपायः= निस्तार उपायः
वीरवरः + अवदत्= वीरवरोऽवदत्
ततः + असौ= ततोऽसौ
ततः + ते= ततस्ते
(ख) सन्धि-विच्छेदः
शूद्रकोऽपिशूद्रकः+ अपि
पुनर्भूपालेनपुनः+ भूपालेन
महीपतिस्तस्मैमहीपतिः+ तस्मै
प्रायच्छत्प्र+ अयच्छत्
नृपतिरपिनृपतिः+ अपि
सर्वेषामदृश्यसर्वेषाम्+ अदृश्य
वार्ताऽन्यावार्ता+ अन्या
राज्यभङ्गस्तेराज्यभङ्गः+ ते
गतिर्गन्तव्यागतिः+ गन्तव्या
इत्युक्त्वाइति+ उक्त्वा
नेदानीं+ इदानीम्
प्रीतास्मिप्रीता+ अस्मि
राजा तथा वीरवरः राजप्रासादे संवदमानौ
अगले दिन राजा वीरवर से “का वार्ता, राजपुत्र!” पूछते हुए — कथा का सुखान्त दृश्य (पाठ्यपुस्तक से)

अधोलिखितानि कथनानि कथायाः घटनानुसारं लिखत

Arrange the following statements in the order the events occurred in the story

दिए गए वाक्य (यादृच्छिक क्रम में) :

  1. (क) सर्वं दृष्ट्वा राजा शूद्रकः अपि सर्वस्वसमर्पणार्थं सिद्धः अभवत्।
  2. (ख) पितुः वार्तां श्रुत्वा शक्तिधरः प्रसन्नतया स्वस्य समर्पणार्थं सिद्धः अभवत्।
  3. (ग) प्रातः राजा वीरवरम् अपृच्छत् ‘ह्यः रात्रौ किम् अभवत्’ ?
  4. (घ) वीरवरो गृहं गत्वा पत्नीं पुत्रं पुत्रीञ्च प्राबोधयत्, सर्वां च वार्ताम् अकथयत्।
  5. (ङ) वीरवरेण उक्तम् – स्वामिन् ! न कापि वार्ता। सा नारी अदृश्या अभवत्।
  6. (च) भगवती प्रसन्ना अभवत्। भगवत्याः कृपया सर्वे जीवितवन्तः।
  7. (छ) वीरवरः परिवारेण सह सर्वस्वसमर्पणम् अकरोत्।

सही घटनाक्रम :

  1. (घ) वीरवरो गृहं गत्वा पत्नीं पुत्रं पुत्रीञ्च प्राबोधयत्, सर्वां च वार्ताम् अकथयत्।
  2. (ख) पितुः वार्तां श्रुत्वा शक्तिधरः प्रसन्नतया स्वस्य समर्पणार्थं सिद्धः अभवत्।
  3. (छ) वीरवरः परिवारेण सह सर्वस्वसमर्पणम् अकरोत्।
  4. (क) सर्वं दृष्ट्वा राजा शूद्रकः अपि सर्वस्वसमर्पणार्थं सिद्धः अभवत्।
  5. (च) भगवती प्रसन्ना अभवत्। भगवत्याः कृपया सर्वे जीवितवन्तः।
  6. (ग) प्रातः राजा वीरवरम् अपृच्छत् ‘ह्यः रात्रौ किम् अभवत्’ ?
  7. (ङ) वीरवरेण उक्तम् – स्वामिन् ! न कापि वार्ता। सा नारी अदृश्या अभवत्।
यही क्रम कथा के वास्तविक प्रवाह के अनुरूप है — पारिवारिक संवाद से आरम्भ होकर, क्रमिक आत्म-त्याग के माध्यम से, देवी की कृपा तथा अन्त में वीरवर की विनम्रता तक।

योग्यताविस्तरः — श्लोक-विश्लेषणम्

Enrichment · Full Shloka Analysis (for reference)
श्लोकः १

धनानि जीवितञ्चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्।
सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति॥

पदच्छेदः — धनानि जीवितम् च एव परार्थे प्राज्ञः उत्सृजेत् सन्निमित्ते वरम् त्यागः विनाशे नियते सति।

अन्वयः — प्राज्ञः धनानि जीवितम् च एव परार्थे उत्सृजेत्। विनाशे नियते सति सन्निमित्ते त्यागः वरम्।

भावार्थः — बुद्धिमान् व्यक्ति को परोपकार हेतु धन व जीवन दोनों त्यागने को सिद्ध रहना चाहिए, क्योंकि शरीर का नाश तो निश्चित है ही — अतः अच्छे कारण से किया गया त्याग ही श्रेष्ठ है।
श्लोकः २

जायन्ते च म्रियन्ते च मादृशाः क्षुद्रजन्तवः।
अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति॥

पदच्छेदः — जायन्ते च म्रियन्ते च मादृशाः क्षुद्रजन्तवः अनेन सदृशः लोके न भूतः न भविष्यति।

अन्वयः — मादृशाः क्षुद्रजन्तवः जायन्ते च म्रियन्ते च। लोके अनेन सदृशः न भूतः न भविष्यति च।

भावार्थः — मेरे जैसे तुच्छ जीव तो जन्म लेकर मर जाते हैं, परन्तु संसार में इस (वीरवर) के समान कोई न पहले हुआ, न आगे होगा — यह राजा शूद्रक के मन में उठा विचार है।
सुभाषितानि (सन्दर्भ हेतु)

चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निघर्षण-च्छेदन-ताप-ताडनैः। तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा॥

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन। मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥

यो हि स्वधर्मनिरतः स तेजस्वी भवेदिह। विना स्वधर्मान्न सुखं स्वधर्मो हि परं तपः॥

इन सूक्तियों का पाठ के मूल भाव — कर्तव्य-पालन व त्याग — से सीधा सम्बन्ध है। ये संस्कृत साहित्य की सुप्रसिद्ध सूक्तियाँ हैं जो विद्यार्थियों को कण्ठस्थ करने योग्य हैं।

Prepared for Class 8 Sanskrit (Dipakam) · Chapter 11 — सन्निमित्ते वरं त्यागः (ख-भागः) · All illustrations © NCERT, used for educational reference · @EDUGROWN

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!