समासे पूर्वपदम् (पूर्वं प्रयुक्तं) तथा उत्तरपदम् (अनन्तरं प्रयुक्तं) इति द्विविधम्। यथा — सीतापतिः इत्यत्र ‘सीता’ = पूर्वपदम्, ‘पतिः’ = उत्तरपदम्। समासे कृते उभे अपि पदे प्रातिपदिकरूपेण तिष्ठतः; ततः समस्तात् पदात् विभक्तिः योजनीया —

विग्रहवाक्यम् = वृत्त्यर्थस्य अवबोधकं वाक्यम् — समासस्य अर्थं बोधयितुं यत् वाक्यम्। यथा — राष्ट्रनायकः (समस्तपदम्) = राष्ट्रस्य नायकः (विग्रहवाक्यम्)।

समासघटितपदेन सह किञ्चन क्रियापदं योजयेत्; ततः क्रियापदेन सह यस्य पदस्य साक्षात् सम्बन्धः, तत् पदं प्रधानम् — तेन समासस्य निर्णयः भवति।