अन्वयः
श्लोकान्वयविधिः — दण्डान्वयः एवं खण्डान्वयः (सोदाहरणम्)
अन्वयः किम्?
श्लोकेषु पदानि छन्दसः अनुगुणं पूर्वापरं भवन्ति, अतः तेषां परस्परं सम्बन्धं (अन्वयं) कल्पयितुं कदाचित् कष्टं भवति। पदानां परस्परं सम्बन्धं सरलरूपेण ज्ञातुं यः क्रमः, सः अन्वयः। तेन एव श्लोकस्य अर्थः भावश्च अवगम्यते। श्लोकान्वयविधिः द्विविधः — (१) दण्डान्वयविधिः (२) खण्डान्वयविधिः।
| विषयः | दण्डान्वयः | खण्डान्वयः |
|---|---|---|
| अर्थः | दण्डवत् (सरलरेखीयः) सम्पूर्ण-अन्वयः | खण्डशः (प्रतिपदं) क्रमेण अन्वयः |
| क्रमः | कर्तृ → कर्म → क्रिया; विशेषणं पूर्वम् | प्रश्नोत्तरैः; प्रथमं क्रियापदम् |
| अपरनाम | — | आकाङ्क्षाविधिः |
| साधनम् | पदानां प्रत्यक्ष-योजनम् + अध्याहारः | आकाङ्क्षा · योग्यता · आसत्तिः · तात्पर्यम् |
१. दण्डान्वयविधिः
दण्डवत् अन्वयः — कर्तृ→कर्म→क्रिया क्रमेण
क्त्वा-णमुल्-ल्यप्-प्रभृत्येवं पूर्वं दण्डान्वये भवेत्॥
क्रम-नियमाः: (१) प्राथमिकी वाक्यरचना — कर्तृपदं → कर्मपदं → क्रियापदम्। (२) विशेषणानि तत्तत्पदस्य पूर्वम् (कर्तृविशेषणं कर्तृपदात् पूर्वम्, कर्मविशेषणं कर्मपदात् पूर्वम्)। (३) अव्ययानि कृदन्तपदानि (क्त्वा·णमुल्·ल्यप्) च — येन पदेन सम्बद्धानि, तेन सह योज्यानि। (४) तृतीयादि-विभक्त्यन्तानि पदानि — सम्बन्धानुसारं पूर्वं परं वा योज्यानि। (५) क्रियापदं सर्वान्ते। (६) कर्तृपदं क्रियापदं वा यदि न दृश्यते, तर्हि विचिन्त्य तत् पदं अध्याहार्यम् (योजनीयम्)।
सुचिन्तितं चौषधमातुराणां न नाममात्रेण करोत्यरोगम्॥
शास्त्राणि · अधीत्य · अपि · भवन्ति · मूर्खाः · यः · तु · क्रियावान् · पुरुषः · सः · विद्वान् · सुचिन्तितं · च · औषधम् · आतुराणां · न · नाममात्रेण · करोति · अरोगम्॥
(केचन) शास्त्राणि अधीत्य अपि मूर्खाः भवन्ति। यः क्रियावान् सः पुरुषः तु विद्वान् (भवति)। (यथा) सुचिन्तितम् औषधं नाममात्रेण च आतुराणाम् अरोगं न करोति।
भावार्थः: शास्त्राणि पठित्वापि केचन मूर्खाः एव तिष्ठन्ति; यः तु ज्ञानं कर्मणि आचरति सः एव सत्यविद्वान्। यथा सुविचारितम् औषधं केवलं नामोच्चारणेन रोगिणं नीरोगं न करोति — आचरणेन एव फलम्।
२. खण्डान्वयविधिः
खण्डशः अन्वयः — प्रश्नोत्तर-माध्यमेन (आकाङ्क्षाविधिः)
किमो रूपं पुरस्कृत्य तृतीयादीनि योजयेत्॥
ल्यबन्तञ्च तुमुन्तञ्च क्त्वान्तं कर्मविभूषितम्।
अन्वयस्थपदानाञ्च यथा लिङ्गविशेषणे॥
आरम्भे एव सम्पूर्ण-श्लोकस्य अन्वयः न क्रियते, अपि तु प्रतिपदं परस्परम् अन्वयः (प्रश्नोत्तर-माध्यमेन) क्रियते; अन्ते समग्रस्य श्लोकस्य अन्वयः स्वयमेव सिध्यति। एषः आकाङ्क्षाविधिः इत्यपि उच्यते — प्रथमं क्रियापदेन आकाङ्क्षाप्रश्नः क्रियते (क्रियापदं किम्?), ततः कर्तृ-कर्म-तृतीयादि-कृदन्त-अव्यय-विषये प्रश्नाः। प्रश्नाः प्रायः लघवः (द्वि-त्रि-चतुष्पदात्मकाः) भवन्ति।
| कारणम् | अर्थः | उदाहरणम् |
|---|---|---|
| १ आकाङ्क्षा | अपेक्षित-पदस्य ज्ञाने इच्छा (पूर्वपदस्य वा अग्रिमपदस्य) | ‘पठति’ श्रुत्वा — कः/किं/कुत्र/कदा/कथं पठति? |
| २ योग्यता | पदानां परस्पर-सम्बन्धस्य पात्रता | “गगने पुष्पं विकसति” — अत्र योग्यतायाः अभावः |
| ३ आसत्तिः | पदानां परस्परं सामीप्यम् (सन्निधिः) — विलम्बेन न वदेत् | “सः पुस्तकं पठति” एकवारमेव वदेत् |
| ४ तात्पर्यम् | शब्दविशेषात् अभीष्ट-अर्थस्य ज्ञानम् | “शतायुर्भव” = ‘चिरञ्जीवी भव’ (न तु केवलं १०० वर्षाणि) |
विद्वान्कुलीनो न करोति गर्वमल्पो जनो जल्पति साट्टहासम्॥
सम्पूर्णकुम्भः · न · करोति · शब्दम् · अर्धः · घटः · घोषम् · उपैति · नूनम् · विद्वान् · कुलीनः · न · करोति · गर्वम् · अल्पः · जनः · जल्पति · साट्टहासम्॥
| चरणम् | शिक्षकः प्रश्नं करोति | छात्राः उत्तरं वदन्ति |
|---|---|---|
| प्रथम | क्रियापदं किम्? | करोति। |
| कः न करोति? | सम्पूर्णकुम्भः न करोति। | |
| सम्पूर्णकुम्भः किं न करोति? | सम्पूर्णकुम्भः शब्दं न करोति। | |
| द्वितीय | क्रियापदं किम्? | उपैति। |
| कः उपैति? | घटः उपैति। | |
| कीदृशः घटः उपैति? | अर्धः घटः उपैति। | |
| अर्धः घटः किम् उपैति? | अर्धः घटः घोषम् उपैति। | |
| अर्धः घटः घोषं कथम् उपैति? | अर्धः घटः घोषं नूनम् उपैति। | |
| तृतीय | क्रियापदं किम्? | करोति। |
| कः न करोति? | विद्वान् न करोति। | |
| कीदृशः विद्वान् न करोति? | कुलीनः विद्वान् न करोति। | |
| कुलीनः विद्वान् किं न करोति? | कुलीनः विद्वान् गर्वं न करोति। | |
| चतुर्थ | क्रियापदं किम्? | जल्पति। |
| कः जल्पति? | जनः जल्पति। | |
| कीदृशः जनः जल्पति? | अल्पः जनः जल्पति। | |
| अल्पः जनः कथं जल्पति? | अल्पः जनः साट्टहासं जल्पति। |
सम्पूर्णकुम्भः शब्दं न करोति। अर्धः घटः घोषं नूनम् उपैति। कुलीनः विद्वान् गर्वं न करोति। अल्पः जनः साट्टहासं जल्पति।
भावार्थः: पूर्णः कुम्भः शब्दं न करोति, किन्तु अर्धपूर्णः घटः निश्चयेन कोलाहलं करोति। तथैव कुलीनः विद्वान् गर्वं न करोति, परं अल्पज्ञः (तुच्छः) जनः अट्टहासेन बहु जल्पति — “अर्धभरितः घटः एव अधिकं शब्दायते”।