त्रयोदशः पाठः – पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि (Chapter 13 – Pṛthivyāṁ Trīṇi Ratnāni) | Class 6 Sanskrit (Deepakam) | NCERT Solutions

पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि — पूर्ण-समाधानम् | कक्षा ६ दीपकम्

NCERT · दीपकम् · कक्षा ६ · संस्कृतम्

त्रयोदशः पाठः — पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि

अष्ट सुभाषितानि — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः सहितम्। पाठ्यगत प्रश्न, अभ्यास (१–१०), योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्, सब उत्तर-सहित।

पूर्ण-समाधानम्प्रश्न १–१० ८ सुभाषितानिग्रन्थ-परिचयः

सुभाषित-दर्शकम्

Subhashita browser

कस्यचित् सुभाषितस्य उपरि स्पृशन्तु — तस्य पदच्छेदः अन्वयः भावार्थः च पश्यन्तु।

किसी भी सुभाषित को दबाइए — उसका पदच्छेद, अन्वय और भावार्थ तुरन्त दिख जाएगा। यही प्रश्न २, ३, ५, ९ और १० का आधार है।

पदच्छेदः
अन्वयः
भावार्थः
$$\text{subhashitani} = 8, \qquad \text{ratnani} = 3 \ (\text{jalam} + \text{annam} + \text{subhashitam})$$

पाठ्यगत प्रश्नाः (Intext)

पृष्ठ १३०–१३५

Intext 1 · पृष्ठ १३०

सुभाषितानि कानि? तानि किं कुर्वन्ति?

पाठ के आरम्भ में शिक्षक कक्षा में स्फोरकपत्र (पोस्टर) लाते हैं — उसी संवाद से पाठ आरम्भ होता है।

शिक्षकः

छात्राः! पश्यन्तु, अद्य मम हस्ते स्फोरकपत्राणि सन्ति।

बच्चो! देखो, आज मेरे हाथ में पोस्टर हैं।
छात्रा

श्रीमन्! स्फोरकपत्रे किम् अस्ति?

श्रीमान्! पोस्टर में क्या है?
शिक्षकः

छात्राः! एतानि स्फोरकपत्राणि भित्तौ स्थापयन्तु। तदनन्तरं स्वयम् एव पश्यन्तु।

बच्चो! इन पोस्टरों को दीवार पर लगाओ। उसके बाद खुद ही देख लो।
छात्रा

श्रीमन्! स्फोरकपत्रे तु सुन्दरं चित्रम् अस्ति। श्लोकाः अपि सन्ति।

श्रीमान्! पोस्टर में तो सुन्दर चित्र है। श्लोक भी हैं।
शिक्षकः

सत्यम्! एतानि सुभाषितानि सन्ति। सुन्दरवचनानि एव सुभाषितानि भवन्ति। एतानि अस्माकं कृते उत्तमकार्यार्थं प्रेरणां यच्छन्ति।

सही है! ये सुभाषित हैं। सुन्दर वचन ही सुभाषित कहलाते हैं। ये हमें अच्छे काम के लिए प्रेरणा देते हैं।
छात्रा

श्रीमन्! तर्हि वयं सुभाषितानि पठामः।

श्रीमान्! तो हम सुभाषित पढ़ते हैं।

सुभाषितम् इति किम्? सु + भाषितम् = अच्छी तरह कहा गया वचन। सुन्दर, सार्थक और शिक्षा देने वाले वचन ही सुभाषित कहलाते हैं।

Intext 2 · पृष्ठ १३१–१३४

अष्ट सुभाषितानि — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः च

पाठ के सभी आठ सुभाषित, पुस्तक के अनुसार पदच्छेद-अन्वय-भावार्थ और हिन्दी अर्थ के साथ।

सर्वाणि सुभाषितानि

त्रीणि रत्नानिसुभाषितरत्नभाण्डागारः

पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम्।
मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते॥

पदच्छेदःपृथिव्याम् त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नम् सुभाषितम् मूढैः पाषाण-खण्डेषु रत्न-संज्ञा विधीयते।
अन्वयःपृथिव्यां जलम् अन्नं सुभाषितम् (इति) त्रीणि रत्नानि (सन्ति)। मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते।
भावार्थःपृथिव्यां त्रीणि रत्नानि सन्ति। तानि रत्नानि जलम्, अन्नं सुभाषितं च भवन्ति। किन्तु मूर्खजनाः तु पाषाणखण्डान् रत्नानि इति वदन्ति।
पृथ्वी पर तीन रत्न हैं — जल, अन्न और सुभाषित। परन्तु मूर्ख लोग पत्थर के टुकड़ों को ही रत्न कहते हैं।
वसुधैव कुटुम्बकम्महोपनिषद् / हितोपदेशः

अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥

पदच्छेदःअयम् निजः परः वा इति गणना लघुचेतसाम् उदारचरितानाम् तु वसुधा एव कुटुम्बकम्।
अन्वयःअयं निजः परः वा इति गणना लघुचेतसां (जनानां भवति)। उदारचरितानां (जनानां) तु वसुधा एव कुटुम्बकम् (भवति)।
भावार्थःएषः स्वजनः अस्ति, एषः च परः जनः अस्ति इति एतादृशं चिन्तनं तु सङ्कुचितभावयुक्तानां जनानां भवति। येषाम् उदारस्वभावः अस्ति तेषां कृते तु सम्पूर्णा पृथ्वी एव परिवारः भवति।
‘यह अपना है, यह पराया है’ — ऐसी गिनती छोटे (संकुचित) हृदय वालों की होती है। उदार स्वभाव वालों के लिए तो सारी पृथ्वी ही परिवार है।
उद्यमेन हि सिद्ध्यन्तिहितोपदेशः

उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥

पदच्छेदःउद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः।
अन्वयःकार्याणि उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति मनोरथैः न (सिद्ध्यन्ति)। (यथा) मृगाः (स्वयं) सुप्तस्य सिंहस्य मुखे न प्रविशन्ति।
भावार्थःवयं यानि कार्याणि कुर्मः तानि केवलम् इच्छया न सिद्ध्यन्ति। कार्यस्य सिद्ध्यर्थं परिश्रमः तु आवश्यकः एव। सिंहः यद्यपि शक्तिमान् भवति तथापि आहारस्य कृते सः अपि परिश्रमं करोति।
काम परिश्रम से ही सिद्ध होते हैं, केवल मन की इच्छा से नहीं। सोते हुए शेर के मुँह में हिरन स्वयं नहीं घुस जाते।
चत्वारि वर्धन्तेमनुस्मृतिः

अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः।
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम्॥

पदच्छेदःअभिवादनशीलस्य नित्यम् वृद्धोपसेविनः चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुः विद्या यशः बलम्।
अन्वयःतस्य नित्यम् अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः आयुः विद्या यशः बलम् (च इति) चत्वारि वर्धन्ते।
भावार्थःयः जनः सर्वदा वृद्धानां ज्येष्ठानां च सेवां सम्मानं च करोति, तथा च यः तान् सविनयं प्रणमति, तस्य जनस्य आयुः विद्या यशः बलं च वर्धन्ते।
जो सदा बड़ों को प्रणाम करता है और उनकी सेवा करता है, उसकी चार चीज़ें बढ़ती हैं — आयु, विद्या, यश और बल।
षडेते यत्र वर्तन्तेचाणक्यनीतिः

उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः।
षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत्॥

पदच्छेदःउद्यमः साहसम् धैर्यम् बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः षड् एते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत्।
अन्वयःयत्र उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः च एते षड् वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत् (भवति)।
भावार्थःयः जनः परिश्रमं करोति, साहसं करोति, धैर्यं धरति, बुद्धेः प्रयोगं करोति, बलशाली वर्तते, पराक्रमी च वर्तते, तस्य कार्ये परमेश्वरः अपि सहायतां करोति।
जहाँ ये छह — उद्यम, साहस, धैर्य, बुद्धि, शक्ति और पराक्रम — होते हैं, वहाँ ईश्वर भी सहायता करता है।
विद्या ददाति विनयम्हितोपदेशः

विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम्।
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥

पदच्छेदःविद्या ददाति विनयम् विनयात् याति पात्रताम् पात्रत्वात् धनम् आप्नोति धनात् धर्मम् ततः सुखम्।
अन्वयःविद्या विनयं ददाति, (मनुष्यः) विनयात् पात्रतां याति, पात्रत्वात् धनम् आप्नोति, धनात् धर्मं ततः सुखम् (च आप्नोति)।
भावार्थःविद्या विनयं ददाति, विनयकारणेन जनः योग्यतां प्राप्नोति, योग्यः जनः सरलतया धनम् अर्जयति, धनेन धर्मम् आचरति, धर्मस्य आचरणेन जनः सुखं प्राप्नोति, अतः विद्या अवश्यमेव सुखं ददाति।
विद्या विनय देती है, विनय से योग्यता आती है, योग्यता से धन मिलता है, धन से धर्म और धर्म से सुख प्राप्त होता है।
जननी जन्मभूमिश्चरामायणम्

अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते।
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी॥

पदच्छेदःअपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते जननी जन्मभूमिः च स्वर्गात् अपि गरीयसी।
अन्वयःहे लक्ष्मण! स्वर्णमयी अपि लङ्का मे (मह्यं) न रोचते। यतो हि जननी जन्मभूमिः च स्वर्गात् अपि गरीयसी (भवति)।
भावार्थःश्रीरामः लक्ष्मणं कथयति यत् हे लक्ष्मण! यद्यपि लङ्का स्वर्णमयी अस्ति तथापि लङ्कायां निवासः न मह्यं रोचते, यतः जननी जन्मभूमिः च इति द्वयं स्वर्गात् अपि श्रेष्ठम् अस्ति। अतः मातृभूमौ निवासः उचितः।
हे लक्ष्मण! सोने की लङ्का भी मुझे अच्छी नहीं लगती। माता और जन्मभूमि तो स्वर्ग से भी बढ़कर हैं।
पुस्तकस्था तु या विद्याचाणक्यनीतिः

पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम्।
कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम्॥

पदच्छेदःपुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतम् धनम् कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद् धनम्।
अन्वयःपुस्तकस्था तु या विद्या (अस्ति), परहस्तगतं (च यद्) धनम् (अस्ति), (तद् उभयम् अपि) कार्यकाले समुत्पन्ने (सति) — न सा विद्या, न (च) तद् धनम् (स्वस्य उपयोगाय भवति)।
भावार्थःकस्यचित् समीपे अनेकानि पुस्तकानि सन्ति किन्तु यदि तानि न कदापि पठितानि, तर्हि पुस्तके लिखितं ज्ञानं समागते अवसरे सहायकं न भवति, अपितु बुद्धिस्था विद्या एव कार्यं साधयति। एवमेव अन्येभ्यः प्रदत्तं धनम् अपि आवश्यक-समये सहायकं न भवति।
जो विद्या केवल पुस्तक में रह गई और जो धन दूसरे के हाथ में चला गया — काम पड़ने पर न वह विद्या काम आती है, न वह धन।
Intext 3 · पृष्ठ १३५

वयं शब्दार्थान् जानीमः — मातृभाषया अर्थं लिखन्तु।

शब्दार्थ-तालिका (अन्तिम स्तम्भ भरा हुआ)

शब्दःसंस्कृत-अर्थःEnglishमातृभाषया अर्थः (हिन्दी)
मूढैःमूर्खजनैःBy foolsमूर्खों के द्वारा
निजःस्वकीयःOwnअपना
परःअन्यः जनःOtherपराया / अन्य
लघुचेतसाम्संकुचितहृदयानाम्Of narrow-mindedछोटे हृदय वालों का
वसुधाधरित्रीEarthपृथ्वी
उद्यमेनपरिश्रमेणEffortपरिश्रम से
वृद्धोपसेविनःवृद्धानां सेवकस्यOf the person who serves eldersबुज़ुर्गों की सेवा करने वाले का
सहायकृत्सहायकःOne who helpsसहायता करने वाला
पात्रताम्योग्यताम्Abilityयोग्यता को
आप्नोतिप्राप्तं करोतिReceivesप्राप्त करता है
गरीयसीश्रेष्ठाGreatमहान् / श्रेष्ठ
परहस्तेषुअन्येषां हस्तेषुIn others handदूसरों के हाथ में

वयम् अभ्यासं कुर्मः (Exercise)

प्रश्न १ – १० · पृष्ठ १३५–१३९

प्रश्न १

एतानि सर्वाणि सुभाषितानि उच्चैः पठन्तु स्मरन्तु लिखन्तु च।

यह क्रियात्मक प्रश्न है — सभी सुभाषित ज़ोर से पढ़िए, याद कीजिए और लिखिए।

याद करने का क्रम

  1. पहले श्लोक को ज़ोर से लय के साथ २–३ बार पढ़िए। ऊपर ‘सुभाषित-दर्शकम्’ में सभी आठ श्लोक एक साथ मिलेंगे।
  2. फिर पदच्छेद देखिए — कौन-सा शब्द कहाँ से कहाँ तक है, यह स्पष्ट हो जाएगा।
  3. फिर भावार्थ पढ़कर श्लोक का मतलब समझिए। मतलब समझने पर याद करना आसान हो जाता है।
  4. अन्त में पुस्तक बन्द करके श्लोक लिखकर देखिए और मिलान कीजिए।

सङ्केतः: हर श्लोक की दो पंक्तियाँ हैं और आठ श्लोक हैं — कुल १६ पंक्तियाँ। रोज़ दो श्लोक याद करेंगे तो चार दिन में पूरा पाठ याद हो जाएगा।

$$8 \times 2 = 16 \ \text{panktayah}, \qquad 8 \div 2 = 4 \ \text{dinani}$$
प्रश्न २

अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु —

उत्तराणि

क्रमःप्रश्नःउत्तरम्सुभाषितात् प्रमाणम्
(क)पृथिव्यां कति रत्नानि सन्ति?त्रीणिपृथिव्यां त्रीणि रत्नानि…
(ख)अयं निजः परो वा इति गणना केषां भवति?लघुचेतसाम्…इति गणना लघुचेतसाम्
(ग)कार्याणि केन सिद्ध्यन्ति?उद्यमेनउद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि
(घ)विद्या किं ददाति?विनयम्विद्या ददाति विनयम्
(ङ)जननी जन्मभूमिश्च कस्मात् गरीयसी?स्वर्गात्…स्वर्गादपि गरीयसी
(च)लङ्का कीदृशी आसीत्?स्वर्णमयीअपि स्वर्णमयी लङ्का…
प्रश्न ३

अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु —

उत्तराणि

  • (क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि कानि सन्ति?
    पृथिव्यां जलम्, अन्नं सुभाषितं च — एतानि त्रीणि रत्नानि सन्ति।
    पृथ्वी पर जल, अन्न और सुभाषित — ये तीन रत्न हैं।
  • (ख) उदारचरितानां भावः कः भवति?
    उदारचरितानां कृते वसुधा एव कुटुम्बकम् इति भावः भवति।
    उदार स्वभाव वालों का भाव यह होता है कि सारी पृथ्वी ही उनका परिवार है।
  • (ग) मृगाः स्वयमेव कस्य मुखे न प्रविशन्ति?
    मृगाः स्वयमेव सुप्तस्य सिंहस्य मुखे न प्रविशन्ति।
    हिरन स्वयं सोते हुए शेर के मुँह में नहीं घुसते।
  • (घ) अभिवादनशीलस्य नित्यं कानि वर्धन्ते?
    अभिवादनशीलस्य नित्यम् आयुः, विद्या, यशः, बलं च — एतानि चत्वारि वर्धन्ते।
    प्रणाम करने वाले की आयु, विद्या, यश और बल — ये चार चीज़ें बढ़ती हैं।
  • (ङ) मनुष्यः धनात् किम् आप्नोति?
    मनुष्यः धनात् धर्मम् आप्नोति।
    मनुष्य धन से धर्म प्राप्त करता है।
  • (च) उत्पन्नेषु कार्येषु कीदृशं धनम् उपयोगाय न भवति?
    परहस्तगतं धनम् उत्पन्नेषु कार्येषु उपयोगाय न भवति।
    दूसरे के हाथ में गया हुआ धन काम पड़ने पर उपयोग में नहीं आता।
प्रश्न ४

चित्रं दृष्ट्वा वाक्यानि रचयन्तु —

चित्र में वृक्ष तथा उससे मिलने वाली वस्तुएँ हैं — फल, पुष्प, पर्ण, काष्ठ, कागद-पत्राणि, छाया। उदाहरण के अनुसार तीन-तीन वाक्य बनाइए।

उदाहरणम्: वृक्षः फलानि यच्छति। · त्वं फलानि स्वीकरोषि। · अहं फलानि स्वीकरोमि।

उत्तराणि

क्रमःप्रथमपुरुषः (वृक्षः)मध्यमपुरुषः (त्वम्)उत्तमपुरुषः (अहम्)
(क)वृक्षः पुष्पाणि यच्छति।त्वं पुष्पाणि स्वीकरोषि।अहं पुष्पाणि स्वीकरोमि।
(ख)वृक्षः पर्णानि यच्छति।त्वं पर्णानि स्वीकरोषि।अहं पर्णानि स्वीकरोमि।
(ग)वृक्षः काष्ठं यच्छति।त्वं काष्ठं स्वीकरोषि।अहं काष्ठं स्वीकरोमि।
(घ)वृक्षः कागदपत्राणि यच्छति।त्वं कागदपत्राणि स्वीकरोषि।अहं कागदपत्राणि स्वीकरोमि।
(ङ)वृक्षः छायां यच्छति।त्वं छायां स्वीकरोषि।अहं छायां स्वीकरोमि।

व्याकरण-सङ्केतः: तीनों स्तम्भों में एक ही धातु के तीन पुरुष हैं — यच्छति (प्रथमपुरुष), स्वीकरोषि (मध्यमपुरुष), स्वीकरोमि (उत्तमपुरुष)। केवल वस्तु का नाम बदलता जाता है।

प्रश्न ५

अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति लिखन्तु —

उत्तराणि

क्रमःवाक्यम्उत्तरम्कारणम्
यथाकिं पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि सन्ति?आम् (दिया हुआ)हाँ, तीन ही रत्न हैं
(क)त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं पाषाणः च सन्ति?पाषाण नहीं — तीसरा रत्न सुभाषितम् है
(ख)किं धर्मेण सुखं प्राप्यते?आम्‘धनाद्धर्मं ततः सुखम्’
(ग)किं विद्या विनयं ददाति?आम्‘विद्या ददाति विनयम्’
(घ)किम् अभिवादनशीलस्य विद्या वर्धते?आम्आयु, विद्या, यश, बल — चारों बढ़ते हैं
(ङ)किम् उद्यमेन कार्याणि नश्यन्ति?नष्ट नहीं — उद्यम से कार्य सिद्ध्यन्ति
(च)किं जन्मभूमिः स्वर्गात् गरीयसी भवति?आम्‘जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी’
प्रश्न ६

चित्रे दर्शितस्य नाम लिङ्गं च निर्दिशन्तु —

चित्र में दिखाई गई वस्तु का नाम और लिङ्ग बताइए। (यथा – गुलाब → पुष्पम् – नपुंसकलिङ्गम्)

उत्तराणि

क्रमःचित्रम्नामलिङ्गम्
गुलाब का फूलपुष्पम्नपुंसकलिङ्गम् (दिया हुआ)
सिंहसिंहःपुंलिङ्गम्
सेबफलम्नपुंसकलिङ्गम्
माता / स्त्रीमाता (जननी)स्त्रीलिङ्गम्
पेड़वृक्षःपुंलिङ्गम्
पुस्तकों का ढेरपुस्तकानिनपुंसकलिङ्गम्

पहचान: पर समाप्त → पुंलिङ्ग · म् पर समाप्त → नपुंसकलिङ्ग · आ / ई पर समाप्त → स्त्रीलिङ्ग। बहुवचन में नपुंसकलिङ्ग आनि लेता है — जैसे पुस्तकानि।

प्रश्न ७

वलये पदानि विलिख्य सुभाषितं पूरयन्तु —

गोलों में शब्द लिखकर सुभाषित पूरा कीजिए। यह श्लोक है — ‘विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम्…’

उत्तरम् — पूर्णा शृङ्खला

@edugrownविद्याददातिविनयम्विनयात्यातिधनात्आप्नोतिधनम्पात्रत्वात्पात्रताम्धर्मम्ततःसुखम्पुस्तके दत्तम्वयं पूरितवन्तः
स्थानम्पदम्अर्थः
प्रथमा पङ्क्तिः · ३विनयम्विनय को
प्रथमा पङ्क्तिः · ५यातिजाता है / पाता है
द्वितीया पङ्क्तिः · २पात्रत्वात्योग्यता से
द्वितीया पङ्क्तिः · ४आप्नोतिप्राप्त करता है
तृतीया पङ्क्तिः · १धर्मम्धर्म को
तृतीया पङ्क्तिः · ३सुखम्सुख को

पूरा सुभाषित: विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम्। पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥
क्रम याद रखिए: विद्या → विनय → पात्रता (योग्यता) → धन → धर्म → सुख।

प्रश्न ८

पट्टिकातः पदानि चित्वा निर्देशानुसारं पदानि लिखन्तु —

पट्टिका: जननीधैर्यम्विद्याविनयः निजःपत्रम्बुद्धिःमूलम् पराक्रमःशक्तिःधनम्उद्यमः

उत्तराणि

क्रमःनिर्देशः1.2.3.4.
(क)प्रथमान्त-पुंलिङ्गपदानिउद्यमःविनयःनिजःपराक्रमः
(ख)प्रथमान्त-स्त्रीलिङ्गपदानिजननीविद्याबुद्धिःशक्तिः
(ग)प्रथमान्त-नपुंसकलिङ्गपदानिधैर्यम्पत्रम्मूलम्धनम्
$$4 + 4 + 4 = 12 \ \text{padani}$$

ध्यातव्यम्: पुस्तक में उदाहरण-रूप में वसुधा (स्त्रीलिङ्ग) और साहसम् (नपुंसकलिङ्ग) भी दिए हैं — ये पट्टिका के बाहर के शब्द हैं, केवल नमूने के तौर पर हैं। पट्टिका के बारह शब्द ठीक चार-चार में बँट जाते हैं।

प्रश्न ९

पाठगतानि सुभाषितानि स्मृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु —

उत्तराणि

क्रमःवाक्यम्उत्तरम्
(क)पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम्।जलमन्नं
(ख)उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकं भवति।वसुधैव
(ग)उद्यमेन हि कार्याणि सिद्ध्यन्ति।कार्याणि
(घ)अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः चत्वारि वर्धन्ते।चत्वारि
(ङ)उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः।साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः
(च)विद्या विनयं ददाति।विनयं
(छ)जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी भवति।स्वर्गादपि

(घ) के बारे में: जो चार चीज़ें बढ़ती हैं वे हैं — आयुः विद्या यशः बलम्। इसीलिए रिक्त स्थान में ‘चत्वारि’ आता है।

प्रश्न १०

चित्राणि दृष्ट्वा उचितान् श्लोकांशान् लिखन्तु —

चित्र देखकर उपयुक्त श्लोकांश लिखिए। नीचे हर चित्र का विवरण और उसका सही श्लोकांश दिया गया है।

उत्तराणि

स्थानम्चित्रम्उचितः श्लोकांशः
ऊर्ध्व-वामेहथौड़े से पत्थर तोड़ता हुआ व्यक्ति मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते।
ऊर्ध्व-दक्षिणेनल से गिरता जल, थाली में भोजन, पुस्तकें पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम्।
मध्येभारत का मानचित्र जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी।
अधो-वामेएक व्यक्ति दूसरे को धन की थैली देता हुआ पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम्।
अधो-दक्षिणेपृथ्वी का गोला (ग्लोब) उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।

मिलान का तरीका: चित्र में जो मुख्य वस्तु है, उसी शब्द वाला श्लोकांश ढूँढिए — पत्थर → पाषाणखण्डेषु, जल-अन्न-पुस्तक → जलमन्नं सुभाषितम्, भारत → जन्मभूमिः, दूसरे के हाथ में धन → परहस्तगतं धनम्, पृथ्वी → वसुधैव कुटुम्बकम्

योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्

पृष्ठ १४०

योग्यताविस्तरः

एतानि सुभाषितानि विविधग्रन्थेभ्यः स्वीकृतानि सन्ति — तेषां ग्रन्थानां परिचयः

ग्रन्थ-परिचयः

ग्रन्थःरचनाकारःपरिचयः
चाणक्यनीतिःचाणक्यः एक नीतिग्रन्थ। इसमें सूत्र-रूप में धर्म, संस्कृति, न्यायव्यवस्था, शान्ति और सुशिक्षा आदि विषयों का सुन्दर विवरण है।
मनुस्मृतिःमहर्षिः मनुः प्रसिद्ध नीतिग्रन्थ एवं धर्मग्रन्थ। इसमें बारह अध्याय हैं। संसार की उत्पत्ति, धर्म, संस्कृति और मनुष्य के कर्तव्यों का वर्णन है।
पञ्चतन्त्रम्पण्डितः विष्णुशर्मा कथाग्रन्थ। इसमें पाँच तन्त्र हैं — मित्रभेदः, मित्रलाभः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः, अपरीक्षितकारकम्।
हितोपदेशःनारायणपण्डितः इसमें पशु-पक्षियों की कथाओं द्वारा बच्चों के लिए नीति का बोध प्रस्तुत किया गया है।
रामायणम्महर्षिः वाल्मीकिः यह ग्रन्थ भारतीय संस्कृति का आदर्श-स्वरूप दिखाता है। इसमें भगवान् श्रीराम का चरित वर्णित है। यह आदिकाव्यम् नाम से प्रसिद्ध है।
सुभाषितरत्नभाण्डागारःसङ्कलन-ग्रन्थः इस ग्रन्थ में सुभाषितों का संग्रह है। विविध संस्कृत-ग्रन्थों से सुभाषित चुनकर इसमें संकलित किए गए हैं।
$$\text{granthah} = 6, \qquad \text{Manusmriti} \Rightarrow 12 \ \text{adhyayah}, \qquad \text{Panchatantra} \Rightarrow 5 \ \text{tantrani}$$
परियोजनाकार्यम्

चत्वारि कार्याणि

ये चारों स्वयं करने योग्य कार्य हैं — नीचे हर कार्य के लिए मार्गदर्शन और नमूना दिया गया है।

१. सर्वाणि सुभाषितानि बृहत्-स्फोरकपत्रे सचित्रं लिखित्वा कक्षायाः भित्तौ स्थापयन्तु।

बड़े चार्ट-पेपर पर आठों सुभाषित सुन्दर अक्षरों में लिखिए और हर श्लोक के साथ उससे जुड़ा चित्र बनाइए — जैसे ‘उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति’ के साथ सोता हुआ सिंह और हिरन, ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ के साथ पृथ्वी का गोला। फिर उसे कक्षा की दीवार पर लगाइए।

२. सुभाषितेषु प्रयुक्तानां क्रियापदानां सूचीं कुर्वन्तु। तेषाम् आधारेण वाक्यरचनां कुर्वन्तु।

क्रियापदम्धातुःपुरुषः · वचनम्नूतनं वाक्यम्
विधीयतेवि + धाप्रथमः · एकवचनम्कार्यं समये विधीयते।
सिद्ध्यन्तिसिध्प्रथमः · बहुवचनम्परिश्रमेण कार्याणि सिद्ध्यन्ति।
प्रविशन्तिप्र + विश्प्रथमः · बहुवचनम्छात्राः कक्षां प्रविशन्ति।
वर्धन्तेवृध्प्रथमः · बहुवचनम्वृक्षाः जलेन वर्धन्ते।
वर्तन्तेवृत्प्रथमः · बहुवचनम्तत्र बहवः जनाः वर्तन्ते।
ददातिदाप्रथमः · एकवचनम्माता पुत्राय भोजनं ददाति।
यातियाप्रथमः · एकवचनम्सः विद्यालयं याति।
आप्नोतिआप्प्रथमः · एकवचनम्परिश्रमी जनः सफलताम् आप्नोति।
रोचतेरुच्प्रथमः · एकवचनम्मह्यं संस्कृतं रोचते।
भवतिभूप्रथमः · एकवचनम्सत्यम् एव जयशीलं भवति।

३. विद्या, उद्यमः, अभिवादनशीलः इत्यादिगुणाः येषु सन्ति तादृशानां पञ्चानां महापुरुषाणां जीवनपरिचयं पठन्तु लिखन्तु च।

ऐसे पाँच महापुरुष चुनकर उनका जीवन-परिचय लिखिए। नमूना-सूची —

क्रमःमहापुरुषःप्रमुखः गुणः
स्वामी विवेकानन्दःविद्या एवं आत्मविश्वास
डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल-कलामःउद्यमः एवं परिश्रमः
महात्मा गान्धीसत्यम् एवं विनयः
डॉ. भीमराव-अम्बेडकरःविद्या एवं धैर्यम्
आचार्यः चाणक्यःबुद्धिः एवं नीतिः

इनके अतिरिक्त अन्य महापुरुषों को भी चुना जा सकता है।

४. ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इति विषये एकां भाषणप्रतियोगिताम् आयोजयन्तु।

कक्षा में इस विषय पर भाषण-प्रतियोगिता कराइए। भाषण में ये बिन्दु रखे जा सकते हैं —

  • ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ का अर्थ — सारी पृथ्वी ही एक परिवार है।
  • यह वचन कहाँ से आया — महोपनिषद् से, और यही भाव इस पाठ के दूसरे सुभाषित में है।
  • संकुचित सोच (‘यह अपना, यह पराया’) से क्या हानि होती है।
  • उदार सोच से समाज और विश्व में शान्ति कैसे आती है।
  • अपने जीवन में इसे कैसे अपनाएँ — पड़ोसी, सहपाठी और अपरिचितों के साथ व्यवहार में।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!