NCERT · दीपकम् · कक्षा ६ · संस्कृतम्
अष्टमः पाठः — सः एव महान् चित्रकारः
प्रकृति के रंग, वर्ण-नाम और संवाद — पाठ्यगत प्रश्न, अभ्यास (१–६), योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्, सब उत्तर-सहित।
वर्ण-पट्टिका — पाठस्य सर्वे वर्णाः
Colour palette of the lesson
कस्यचिद् वर्णस्य उपरि स्पृशन्तु — तस्य संस्कृत-नाम उदाहरणानि च पश्यन्तु।
किसी भी रंग को दबाइए — उसका संस्कृत नाम, हिन्दी अर्थ और पाठ के उदाहरण दिख जाएँगे। यही रंग-नाम प्रश्न ३, ४, ५ और ६ में काम आएँगे।
ध्यातव्यम्: संस्कृत में रंग बताने के दो तरीके हैं — केवल वर्ण-नाम (रक्तः, हरितः) अथवा ‘वर्णः’ जोड़कर (रक्तवर्णः, हरितवर्णः)। दोनों सही हैं।
पाठ्यगत प्रश्नाः (Intext)
पृष्ठ ८९–९२, ९५–९६
उपरि प्रदर्शितम् उद्यानं किम् अस्ति? तत्र किं किं वर्तते?
पाठस्य आरम्भः — मूलम् एवं अर्थः
उद्यानस्य चित्रम् उपरि प्रदर्शितम्। एतत् राष्ट्रपतिभवनस्य परिसरे विद्यमानम् अमृत-उद्यानम् अस्ति। अत्र शताधिक-प्रकारकाणि पाटलपुष्पाणि सन्ति। सामान्यतः पञ्चसहस्राधिकानि ऋतुपुष्पाणि च सन्ति। रमणीयः निसर्गः विविधैः वर्णैः सर्वेषां चित्तम् आकर्षति। अस्मिन् पाठे तादृशानां वर्णानां परिचयं प्राप्नुमः।
संवादः — शिक्षकः छात्राः च वर्णानां विषये वदन्ति
पूरा संवाद हिन्दी अर्थ के साथ। यही संवाद प्रश्न १ और २ का आधार है।
वयम् अत्र किं किं पश्यामः?
सर्वत्र विविधानि पुष्पाणि, हरितानि पर्णानि, खगाः, जन्तवः च सन्ति इति पश्यामः।
सत्यम्। एवमेव तेषां वर्णाः अपि विविधाः। यथा श्रद्धा वदति ‘हरितानि पर्णानि’ इति, अत्र पर्णस्य कः वर्णः?
(सर्वे) हरितः।
अत्र वृक्षस्य उपरि शुकः अस्ति। सः अपि हरितवर्णेन शोभते।
श्रद्धे! भवत्याः इष्टवर्णः हरितः इति चिन्तयामि। अत एव हरितवर्णम् एव पश्यति खलु।
आचार्य! अत्र काकः अपि अस्ति, यस्य वर्णः कृष्णः। एवं पिकस्य अपि वर्णः कृष्णः।
आम्। उत्तमं निरीक्षणं भवत्याः। छात्राः! पश्यन्तु, अत्र पुष्पाणि अपि सन्ति। मनीषे! पश्यतु जपापुष्पम्। वदतु, अस्य वर्णः कः?
रक्तवर्णः आचार्य! शुकस्य चञ्चुः अपि रक्तवर्णा। पाटलपुष्पम् अपि रक्तवर्णेन युक्तम्।
शोभनम्। चित्रवर्णाः शुकाः अपि अत्र सन्ति इति जानन्ति किम्?
आचार्य! ते कीदृशाः भवन्ति? वयं द्रष्टुम् इच्छामः।
तादृशान् शुकान् वयं प्रायः जन्तुशालायां पश्यामः। तेषां पक्षाः नीलाः पीताः रक्ताः च भवन्ति।
आचार्य! पाटलपुष्पाणि अपि विविधवर्णयुक्तानि भवन्ति। मम उद्याने पीतवर्णानि, श्वेतवर्णानि, नीललोहितवर्णानि, केसरवर्णानि च पाटलपुष्पाणि सन्ति।
उत्तमम्। पश्यन्तु, हंसः श्वेतः। तथा अन्ये के श्वेतवर्णाः?
आचार्य! बकः शशः च। तथा भवतः प्रावारकम् अपि श्वेतम्।
आम्। सम्यक्। सर्वे स्वस्य अन्येषां च वस्त्राणां वर्णान् अवलोकयन्तु।
आचार्य! इन्द्रधनुः तु बहुवर्णमयं खलु। तत्र सप्त वर्णाः भवन्ति।
आम्। सर्वः अपि निसर्गः बहुवर्णमयः। तेन संसारः सुन्दरः। वर्णैः एव अस्माकं जीवनम् अपि मनोरमं भवति। तत्र ‘वर्णयोजकः चित्रकारः कः’ इति जानन्ति किम्?
(उच्चैः) परमेश्वरः, परमेश्वरः।
आम्। सः एव महान् चित्रकारः।
वयं शब्दार्थान् जानीमः — मातृभाषया अर्थं लिखन्तु।
शब्दार्थ-तालिका (अन्तिम स्तम्भ भरा हुआ)
| शब्दः | संस्कृत-अर्थः | English | मातृभाषया अर्थः (हिन्दी) |
|---|---|---|---|
| निसर्गः | प्रकृतिः | Nature | प्रकृति |
| हरितानि | हरितवर्णानि | Green | हरे रंग के |
| पर्णानि | पत्राणि | Leaves | पत्ते |
| जन्तवः | प्राणिनः | Animals | प्राणी / जीव-जन्तु |
| खगाः | पक्षिणः | Birds | पक्षी |
| वर्णमयः | वर्णयुक्तः | Colourful | रंगीन |
| शुकः | कीरः | Parrot | तोता |
| इष्टवर्णः | प्रियवर्णः | Favourite Colour | पसन्दीदा रंग |
| काकः | वायसः | Crow | कौआ |
| पिकः | कोकिलः | Cuckoo | कोयल |
| जपापुष्पम् | जपापुष्पम् | Hibiscus | गुड़हल |
| चञ्चुः | खगतुण्डः | Beak | चोंच |
| रक्तः | रक्तवर्णः | Red | लाल |
| नीलः | नीलवर्णः | Blue | नीला |
| पीतः | पीतवर्णः | Yellow | पीला |
| पक्षाः | पक्षसमूहः | Wings | पंख |
| जन्तुशालायाम् | जन्तुशालायाम् | In the zoo | चिड़ियाघर में |
| पाटलपुष्पम् | पाटलपुष्पम् | Rose | गुलाब |
| श्वेतम् | शुक्लवर्णः / धवलवर्णः | White | श्वेत / सफ़ेद |
| नीललोहितम् | नीललोहितम् | Purple | जामुनी |
| केसरम् | केसरवर्णः | Saffron | केसरिया |
| पाटलम् | पाटलवर्णः | Pink | गुलाबी |
| हंसः | मरालः | Swan | हंस |
| बकः | बकः | Heron | बगुला |
| शशः | शशकः | Rabbit | खरगोश |
| प्रावारकम् | प्रावारः | Coat | कोट |
सायङ्काले त्वम्बरकोणे — पद्यस्य भावः कः?
यह पद्य यह भाव प्रकट करता है कि ‘सभी रंगों के रचयिता भगवान् परमेश्वर ही हैं’।
पद्यम् एवं अर्थः
सायङ्काले त्वम्बरकोणे विलिखति प्रकृतिर्वर्णचयम्।
रक्तं पीतं श्वेतं चित्रं नीलं शबलितदृग्विभवम्॥
वर्णविचित्रं गगनं दृष्ट्वा बालास्सर्वे तुष्यन्ति।
द्रष्टुं सर्वं तस्य समीपं विहगाः विविधाः गच्छन्ति॥
प्रतिनिमिषं स हि वर्णविशेषः नव्यं रूपं प्राप्नोति।
गन्धर्वाणां मन्दिरमित्यपि सर्वे मर्त्याः कथयन्ति॥
प्रतिदिनमेवं गगने सायं रचिता वर्णाः केनैते।
तुभ्यं सर्वकलाकाराणां नायक! भगवन् नमो नमः॥
अमरकोशे वर्णानां वर्गीकरणम् (धीवर्गः)
अमरकोश में एक ही रंग के अनेक पर्यायवाची शब्द दिए गए हैं।
श्लोकाः एवं पर्यायाः
शुक्लशुभ्रशुचिश्वेतविशदश्येतपाण्डराः।
अवदातः सितो गौरो वलक्षो धवलोऽर्जुनः॥
हरिणः पाण्डुरः पाण्डुरीषत्पाण्डुस्तु धूसरः।
कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमेचकाः॥
कृष्णवर्णस्य: कृष्णः, नीलः, असितः, श्यामः, कालः, श्यामलः, मेचकः।
पीतो गौरो हरिद्राभः पलाशो हरितो हरित्।
लोहितो रोहितो रक्तः शोणः कोकनदच्छविः॥
हरितवर्णस्य: हरितः, हरित्।
रक्तवर्णस्य: लोहितः, रोहितः, रक्तः, शोणः, कोकनदच्छविः।
अव्यक्तरागस्त्वरुणः श्वेतरक्तस्तु पाटलः।
श्यावः स्यात्कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते॥
पाटलवर्णस्य: श्वेतरक्तः, पाटलः।
कृष्णलोहितस्य: श्यावः, कपिशः, धूम्रः, धूमलः, कृष्णलोहितः।
कडारः कपिलः पिङ्गपिशङ्गौ कद्रुपिङ्गलौ।
चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बुरे॥
विचित्रवर्णस्य: चित्रम्, किर्मीरः, कल्माषः, शबलः, कर्बुरः।
सङ्केतः: ‘पाटलः’ का अर्थ है श्वेत + रक्त का मिश्रण — इसीलिए यह गुलाबी रंग कहलाता है। इसी तरह ‘कृष्णलोहितः’ = काला + लाल = जामुनी।
वयम् अभ्यासं कुर्मः (Exercise)
प्रश्न १ – ६ · पृष्ठ ९३–९४
पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु —
पाठ के आधार पर प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में लिखिए।
उत्तराणि
| क्रमः | प्रश्नः | उत्तरम् (एकपदेन) | पाठात् प्रमाणम् |
|---|---|---|---|
| (क) | जपापुष्पस्य वर्णः कः? | रक्तवर्णः | रक्तवर्णः आचार्य! |
| (ख) | शुकः केन वर्णेन शोभते? | हरितवर्णेन | सः अपि हरितवर्णेन शोभते |
| (ग) | श्रद्धायाः इष्टवर्णः कः? | हरितः | भवत्याः इष्टवर्णः हरितः |
| (घ) | कः महान् चित्रकारः? | परमेश्वरः | सः एव महान् चित्रकारः |
| (ङ) | आदित्यः कान् द्रष्टुम् इच्छति? | चित्रवर्णान् शुकान् | ते कीदृशाः भवन्ति? वयं द्रष्टुम् इच्छामः |
पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु —
पूरे वाक्य में उत्तर लिखिए।
उत्तराणि
- (क) आचार्यस्य प्रावारकस्य वर्णः कः?
आचार्यस्य प्रावारकस्य वर्णः श्वेतः अस्ति।
आचार्य के कोट का रंग सफ़ेद है। - (ख) कुत्र विविधेषु वर्णेषु पाटलपुष्पाणि सन्ति?
मञ्जुलस्य उद्याने विविधेषु वर्णेषु पाटलपुष्पाणि सन्ति।
मञ्जुल के बगीचे में अलग-अलग रंगों के गुलाब हैं — पीत, श्वेत, नीललोहित और केसर। - (ग) किं बहुवर्णमयम् इति मञ्जुलस्य अभिप्रायः?
इन्द्रधनुः बहुवर्णमयम् इति मञ्जुलस्य अभिप्रायः। तत्र सप्त वर्णाः भवन्ति।
मञ्जुल का मत है कि इन्द्रधनुष बहुरंगी है; उसमें सात रंग होते हैं। - (घ) चित्रवर्णशुकाः कीदृशाः भवन्ति?
चित्रवर्णशुकानां पक्षाः नीलाः पीताः रक्ताः च भवन्ति।
रंग-बिरंगे तोतों के पंख नीले, पीले और लाल होते हैं। - (ङ) कस्य कस्य वर्णः कृष्णः?
काकस्य पिकस्य च वर्णः कृष्णः अस्ति।
कौए और कोयल का रंग काला है।
उचितवर्णेन सह शब्दं योजयन्तु —
रंग के धब्बे को सही वर्ण-शब्द से मिलाइए।
उत्तरम् — सही जोड़े
| वर्ण-शब्दः | वर्णः | हिन्दी |
|---|---|---|
| रक्तवर्णः | लाल | |
| नीलवर्णः | नीला | |
| कृष्णवर्णः | काला | |
| हरितवर्णः | हरा | |
| केसरवर्णः | केसरिया | |
| श्वेतवर्णः | सफ़ेद | |
| पाटलवर्णः | गुलाबी | |
| नीललोहितः | जामुनी |
राष्ट्रध्वजस्य समुचितैः वर्णैः अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयन्तु —
राष्ट्रध्वज के सही रंगों से रिक्त स्थान भरिए।
उत्तराणि
| क्रमः | वाक्यम् | उत्तरम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| (क) | उपरि ___ वर्णः अस्ति। | केसरः | ऊपर केसरिया |
| (ख) | मध्ये ___ वर्णः अस्ति। | श्वेतः | बीच में सफ़ेद |
| (ग) | अधः ___ वर्णः अस्ति। | हरितः | नीचे हरा |
| (घ) | ध्वजस्य केन्द्रे ___ वर्णः अस्ति। | नीलः | बीच के चक्र में नीला |
ध्यातव्यम्: ध्वज के केन्द्र में अशोकचक्रम् है, जिसमें चतुर्विंशतिः (२४) आराः (तीलियाँ) होती हैं और उसका वर्ण नीलः है।
प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु —
उत्तराणि
| क्रमः | प्रश्नः | उत्तरम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| (क) | केशानां वर्णः कः? | कृष्णः | बाल — काले |
| (ख) | आकाशस्य वर्णः कः? | नीलः | आकाश — नीला |
| (ग) | कदलीफलस्य वर्णः कः? | पीतः | केला — पीला |
| (घ) | तृणस्य वर्णः कः? | हरितः | घास — हरी |
| (ङ) | महिषस्य वर्णः कः? | कृष्णः | भैंसा — काला |
| (च) | मयूरस्य वर्णः कः? | नीलः | मोर — नीला |
रेखाचित्रेषु निर्दिष्टान् वर्णान् पूरयन्तु —
रेखाचित्रों में बताए गए रंग भरिए। नीचे हर चित्र के साथ उसका निर्दिष्ट रंग दिखाया गया है।
उत्तराणि — कौन-सा चित्र किस रंग से भरें
यह क्रियात्मक प्रश्न है — रेखाचित्रों में स्वयं रंग भरिए। ऊपर केवल यह दिखाया गया है कि किस चित्र में कौन-सा रंग भरना है।
परियोजनाकार्यम्
पृष्ठ ९७ · पुष्पाणि
उपरितनानां चित्राणां नामानि वर्णाः च के इति अभिजानन्तु लिखन्तु च।
ऊपर दिए चित्रों के नाम और रंग पहचानकर लिखिए।
उत्तराणि
वाक्य-रूपेण लिखें तो: एतत् पाटलम्। अस्य वर्णः रक्तः। — इसी प्रकार सभी नौ पुष्पों के लिए वाक्य बनाइए।
कक्षायां विद्यमानानां १० वस्तूनां नामानि वर्णान् च अभिजानन्तु लिखन्तु च।
अपनी कक्षा की १० वस्तुओं के नाम और रंग पहचानकर लिखिए। यह स्वयं करने योग्य प्रश्न है — नीचे नमूना दिया गया है।
नमूना-उत्तरम् (Sample)
| क्रमः | वस्तु | हिन्दी | वर्णः | वाक्यम् |
|---|---|---|---|---|
| १ | श्यामपट्टः | श्यामपट्ट | कृष्णः | श्यामपट्टस्य वर्णः कृष्णः। |
| २ | सुधाखण्डः | चॉक | श्वेतः | सुधाखण्डस्य वर्णः श्वेतः। |
| ३ | पुस्तकम् | पुस्तक | नीलः | पुस्तकस्य वर्णः नीलः। |
| ४ | लेखनी | कलम | रक्तः | लेखन्याः वर्णः रक्तः। |
| ५ | आसन्दः | कुर्सी | पीतः | आसन्दस्य वर्णः पीतः। |
| ६ | उत्पीठिका | मेज़ | कपिलः | उत्पीठिकायाः वर्णः कपिलः। |
| ७ | द्वारम् | दरवाज़ा | हरितः | द्वारस्य वर्णः हरितः। |
| ८ | वातायनम् | खिड़की | श्वेतः | वातायनस्य वर्णः श्वेतः। |
| ९ | व्यजनम् | पंखा | केसरः | व्यजनस्य वर्णः केसरः। |
| १० | मार्जनी | झाड़न | नीललोहितः | मार्जन्याः वर्णः नीललोहितः। |
अपनी कक्षा के अनुसार बदलिए — ऊपर के रंग केवल उदाहरण हैं। अपनी कक्षा में जो वस्तु जिस रंग की हो, वही लिखिए।
