सप्तमः पाठः – शूराः वयं धीराः वयम् (Chapter 7 – Śūrāḥ Vayaṁ Dhīrāḥ Vayam) | Class 6 Sanskrit (Deepakam) | NCERT Solutions

शूराः वयं धीराः वयम् — समाधानम्
दीपकम् · कक्षा ६ · सप्तमः पाठः

शूराः वयं धीराः वयम्

देशभक्ति-गीत-पाठस्य सर्वेषां अभ्यास-प्रश्नानां पूर्ण समाधानानि — व्याकरण-नियमैः, शब्दरूप-सारणीभिः सह। (चित्ररहितम्)
प्रातिपदिकम् तद्/एतद्/अस्मद्/युष्मद् वचन-परिवर्तनम् क्रियापद-रूपाणि
Exercise · प्रश्न १

एतत् सम्पूर्णं गीतं सस्वरं गायन्तु, लिखन्तु, कण्ठस्थं च कुर्वन्तु

गीतस्य पूर्ण-पाठः (लेखन-भागस्य उत्तरम्) — गायन-कण्ठस्थीकरणं स्वयं अभ्यसनीयम्।
शूरा वयं धीरा वयं वीरा वयं सुतराम्।
गुणशालिनो बलशालिनो जयगामिनो नितराम्॥
शूरा वयम्॥
दृढमानसा गतलालसाः प्रियसाहसाः सततम्।
जनसेवका अतिभावुकाः शुभचिन्तका नियतम्॥
शूरा वयम्॥
धनकामना सुखवासना न च वञ्चना हृदये।
ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये॥
शूरा वयम्॥
गतभीतयो धृतनीतयो दृढशक्तयो निखिला।
यामो वयं समराङ्गणं विजयार्थिनो बालाः॥
शूरा वयम्॥
जगदीश हे! परमेश हे! सकलेश हे! भगवन्।
जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं नो देहि परमात्मन्॥
शूरा वयम्॥
↓ व्याकरणं पश्यन्तु
Intext · Page 82

अवधेयांशः — प्रातिपदिकम् एवं सर्वनाम-रूपाणि

नियमः ‘रामः, सः, सीता, देवालयः, पीतः, बलशालिनः’ इत्यादीनि पदानि नामपदानि सन्ति। ‘रामः’ इति पदस्य मूलम् ‘राम’ अस्ति। नामपदस्य मूलरूपं ‘प्रातिपदिकम्’ इति कथ्यते।

तद्
एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
पुंलिङ्गम्सःतौते
स्त्रीलिङ्गम्सातेताः
नपुंसकलिङ्गम्तत्तेतानि
एतद्
एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
पुंलिङ्गम्एषःएतौएते
स्त्रीलिङ्गम्एषाएतेएताः
नपुंसकलिङ्गम्एतत्एतेएतानि
एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
अस्मद् (त्रिषु लिङ्गेषु समान)अहम्आवाम्वयम्
युष्मद् (त्रिषु लिङ्गेषु समान)त्वम्युवाम्यूयम्
↑ गीतं गच्छतु
Intext · Page 81

गीतस्य भावार्थः

वयं सर्वे भारतीयाः शूराः, वीराः, धैर्यशालिनः च स्मः। सर्वे गुणशालिनः बलशालिनः विजेतारः च स्मः। वयं दृढसंकल्पयुक्ताः, लोभरहिताः, साहसयुक्ताः च स्मः। वयं सर्वे भारतवासिनः उत्तमभावेन जनानां सेवां कुर्मः, सर्वेषां शुभचिन्तनं कुर्मः। अस्माकं हृदये धन-अधिककामना, सुख-वासना, कपटभावना च न सन्ति। तेजोयुक्ताः वयं भारतीयाः ऊर्जापूर्वकं दृढतया च कार्यं कुर्मः। वयं निर्भयाः दृढशक्त्या युक्ताः युद्धक्षेत्रे सर्वदा नीतिपूर्वकं विजयम् इच्छामः। अन्ततः प्रार्थना — हे भगवन्! हे संसारस्य स्वामिन्! भवान् अस्माकं कृते सर्वेषु कार्येषु उज्ज्वलं शुभं च विजयं प्रयच्छतु।

↑ व्याकरणं गच्छतु
Exercise · प्रश्न २

पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु

(क)
शूराः के?
वयम्
(ख)
वयं कीदृशमानसाः स्मः?
दृढमानसाः
(ग)
वयं कीदृशचिन्तकाः स्मः?
शुभचिन्तकाः
(घ)
वयं कुत्र अतिनिश्चलाः स्मः?
विजये
(ङ)
वयं विजयार्थिनः कुत्र यामः?
समराङ्गणम्
↑ भावार्थं गच्छतु
Exercise · प्रश्न ३

उदाहरणानुसारम् पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु

गीते प्रयुक्त बहुवचन-रूपाणां एकवचन-रूपाणि (वयम्→अहम् सहित)।
(क)
शूराः वयम्शूरः अहम्
वीराः वयम्वीरः अहम्
(ख)
बलशाली (एकवचनम्)बलशालिनः
जयगामी (एकवचनम्)जयगामिनः
(ग)
दृढमानसाःदृढमानसः
प्रियसाहसाःप्रियसाहसः
(घ)
अतिभावुकःअतिभावुकाः
शुभचिन्तकाःशुभचिन्तकः
(ङ)
धनकामनाधनकामनाः
वञ्चनावञ्चनाः
(च)
वर्चस्वलःवर्चस्वलाः
अतिनिश्चलःअतिनिश्चलाः
↑ प्रश्न २ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ४

स्तम्भौ मेलयन्तु उत्तरं च लिखन्तु

गीतस्य पूर्ण-पङ्क्तयः निर्मातुं (अ) स्तम्भस्य अंशं (ब) स्तम्भेन सह मेलनीयम्।
(क)
गतभीतयो धृतनीतयो दृढशक्तयो निखिलाः।
(ख)
यामो वयं समराङ्गणं विजयार्थिनो बालाः।
(ग)
जगदीश हे! परमेश हे! सकलेश हे भगवन्!
(घ)
जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं नो देहि परमात्मन्!
(ङ)
जनसेवका अतिभावुकाः शुभचिन्तका नियतम्।
(च)
ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये।
↑ प्रश्न ३ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ५

उदाहरणानुसारम् वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु

एकवचनम् ↔ बहुवचनम्
यथा
शूरःशूराः
(क)
धीरःधीराः
(ख)
वीरःवीराः
(ग)
जनसेवकःजनसेवकाः
(घ)
धनकामनाधनकामनाः
(ङ)
निखिलःनिखिलाः
(च)
बालःबालाः
↑ प्रश्न ४ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ६

पदानि परस्परं संयोज्य वाक्यानि रचयन्तु

सर्वनाम/कर्ता एवं तदनुरूप क्रियापदस्य मेलनम् (पठ् धातुः)।
(क)
छात्रः पठति।
(ख)
छात्रौ पठतः।
(ग)
छात्राः पठन्ति।
(घ)
अहं पठामि।
(ङ)
आवां पठावः।
(च)
वयं पठामः।
(छ)
त्वं पठसि।
(ज)
युवां पठथः।
(झ)
यूयं पठथ।
↑ प्रश्न ५ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ७

कोष्ठकात् उचितं पदं स्वीकृत्य रिक्तस्थाने लिखन्तु

यथा — तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् → सा (एषा/अहम्/सा)
(क) अस्मद्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् → अहम् (वयम्/त्वम्/अहम्)
(ख) युष्मद्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् → युवाम् (त्वम्/सः/युवाम्)
(ग) तद्, पुंलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् → ते (एषः/ते/सा)
(घ) एतद्, नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् → एतानि (एतानि/वयम्/तत्)
(ङ) एतद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् → एषा (अहम्/एषा/एतत्)
(च) तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् → ते (ते/अहम्/एषा)
↑ प्रश्न ६ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ८

उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु

यथा — नायिका नृत्यति। (नृत्)
(क) बालकः लिखति। (लिख्)
(ख) छात्रौ क्रीडतः। (क्रीड्)
(ग) अहम् गच्छामि। (गच्छ्)
(घ) कविः रचयति। (रचय्)
(ङ) महिलाः वदन्ति। (वद्)
(च) देवाः आगच्छन्ति। (आगच्छ्)
(छ) फलानि पतन्ति। (पत्)
(ज) गृहिण्यः उपविशन्ति। (उपविश्)
↑ प्रश्न ७ गच्छतु
योग्यताविस्तरः

कवि-परिचयः, शब्दरूपाणि च

१. गीतस्य रचनाकारः — अस्य गीतस्य रचनाकारः श्रीधरः भास्करः वर्णेकरः अस्ति। एषः सुप्रसिद्धः आधुनिकः कविः अस्ति। वर्णेकरमहोदयस्य जन्म महाराष्ट्र-राज्ये नागपुरनगरे अभवत्। एषः अनेकानि काव्यानि, नाटकानि, गीतानि च रचितवान्। वर्णेकरमहोदयः राष्ट्रपतिपुरस्कारेण अपि सम्मानितः अस्ति।

२. शब्दरूप-सारणी (सन्दर्भार्थम्)

शब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
भारतीयभारतीयःभारतीयौभारतीयाः
धीरधीरःधीरौधीराः
शूरशूरःशूरौशूराः
जनसेवकजनसेवकःजनसेवकौजनसेवकाः
शुभचिन्तकशुभचिन्तकःशुभचिन्तकौशुभचिन्तकाः
बालबालःबालौबालाः
निखिलनिखिलःनिखिलौनिखिलाः
कामनाकामनाकामनेकामनाः
वासनावासनावासनेवासनाः
वञ्चनावञ्चनावञ्चनेवञ्चनाः
समराङ्गणसमराङ्गणम्समराङ्गणेसमराङ्गणानि
शोभनशोभनम्शोभनेशोभनानि
नियतनियतम्नियतेनियतानि

३. महापुरुषाः / राष्ट्रनायकाः (गीतस्य भावानां प्रतिरूपाः)

शङ्कराचार्यः
शिवाजिः महाराजः
स्वामी दयानन्दः सरस्वती
मदनमोहनः मालवीयः
राज्ञी लक्ष्मीबाई
स्वामी विवेकानन्दः
महर्षिः अरविन्दः
सुभाषचन्द्रः बोसः
ए.पी.जे. अब्दुलः कलामः

४. स्तोत्रम् — भारतीय वीराः व वीराङ्गनाः

अरुन्धत्यनसूया च सावित्री जानकी सती।
द्रौपदी कण्णगी गार्गी मीरा दुर्गावती तथा॥
लक्ष्मीरहल्या चन्नम्मा रुद्रमाम्बा सुविक्रमा।
निवेदिता सारदा च प्रणम्याः मातृदेवताः॥
अगस्त्यः कम्बुकौण्डिन्यौ राजेन्द्रश्चोलवंशजः।
अशोकः पुष्यमित्रश्च खारवेलः सुनीतिमान्॥
रामकृष्णो दयानन्दो रवीन्द्रो राममोहनः।
रामतीर्थोऽरविन्दश्च विवेकानन्द उद्यशाः॥
↑ प्रश्न ८ गच्छतु
परियोजनाकार्यम्

मार्गदर्शनम्

निर्देशाः एवं सहायता

  1. लघुजीवनवृत्तम्: स्वामी विवेकानन्दः / शिवाजिः / राणाप्रतापः — इन तीनों में से किसी एक की संक्षिप्त जीवनी (जन्म, प्रमुख कार्य, उपदेश/योगदान) 5-6 संस्कृत वाक्यों में लिखिए। उदाहरणार्थ ढाँचा: “एतस्य नाम ___ अस्ति। एतस्य जन्म ___ अभवत्। एषः ___ कृते प्रसिद्धः अस्ति।”
  2. प्रथमाविभक्तेः बहुवचनान्त-पदानि: इस पाठ से बहुवचन (प्रथमा विभक्ति) के शब्द छाँटिए — यथा: शूराः, धीराः, वीराः, गुणशालिनः, बलशालिनः, जयगामिनः, दृढमानसाः, प्रियसाहसाः, जनसेवकाः, शुभचिन्तकाः, ऊर्जस्वलाः, वर्चस्वलाः, अतिनिश्चलाः, निखिलाः, बालाः — इनमें से किन्हीं दस शब्दों का वाक्य में प्रयोग कीजिए (यथा — “वयं शूराः स्मः।”, “छात्राः धीराः सन्ति।”)।
  3. अन्य देशभक्ति-गीतम्: कोई अन्य संस्कृत देशभक्ति-गीत खोजकर कक्षा में सामूहिक रूप से गाइए/पढ़िए (उदाहरण: “वन्दे मातरम्” संस्कृत रूप)।
  4. स्तोत्र-स्मरणम्: ऊपर दिया गया वीरों-वीरांगनाओं का स्तोत्र ध्यानपूर्वक पढ़कर कण्ठस्थ कीजिए।
EDUGROWN · शूराः वयं धीराः वयम् · कक्षा ६ दीपकम् — समाधान-सङ्कलनम्

Advertisement

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!