वर्णोच्चारण-शिक्षा १
इस पाठ में हम जानेंगे कि मनुष्य के शरीर में ध्वनि कैसे उत्पन्न होती है — नाभि-प्रदेश से लेकर आस्य (मुख) तक की पूरी यात्रा, तथा वर्णों के उच्चारण में स्थान (Place) और करण (Tool) की भूमिका। इस तकनीकी पाठ के सभी 5 अभ्यासों के विस्तृत, चित्र-सहित उत्तर नीचे दिए गए हैं।
मनुष्येषु वाग्-उत्पत्ति-प्रक्रिया
चतुःसोपान-प्रक्रिया / The Four-Step Process
(क) स्थानम् — आस्ये षट् उच्चारण-स्थानानि
परिभाषा / Definition
वर्ण के उच्चारण के समय श्वासकोश से ऊर्ध्व सरता हुआ वायु, कण्ठ-बिल के माध्यम से आस्य के भीतर प्रवेश कर, मुख अथवा नासिका में जिस स्थल पर वर्णरूप में प्रकट होता है, उसे ‘स्थानम्’ कहते हैं।
(ख) करणम् — उच्चारण का उपकरण
परिभाषा / Definition
वर्ण के उच्चारण के समय आस्य का जो भाग ‘स्थान’ को स्पर्श करता है अथवा उसके समीप जाता है, उसे ‘करणम्’ कहते हैं — अर्थात् वह ‘उपकरण’ जिससे उच्चारण-क्रिया सम्पन्न होती है।
अत्र इदम् अवधेयम् — स्वरः व व्यञ्जनम् परिभाषा
स्वयं राजन्ते इति स्वराः।
अर्थः : जो वर्ण स्वयं स्वतन्त्र रूप से उच्चरित होते हैं, वे स्वर कहलाते हैं।
अन्वग् भवति व्यञ्जनम्।
अर्थः : उच्चारण के लिए जो वर्ण किसी स्वर पर आश्रित रहता है, वह व्यञ्जन कहलाता है।
अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन द्विपदेन वा उत्तरत
उरसि किं तन्त्रं भवति ?
नाभिप्रदेशे स्थिताः मांसपेश्यः किं नोदयन्ति ?
आस्यस्य आभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं द्वितीयं तत्त्वं किम् अस्ति ?
आस्ये कति स्थानानि सन्ति ?
स्थानस्य कार्यनिदर्शनार्थं किं समुचितम् उदाहरणम् अस्ति ?
करणानि मुरल्याः कस्य भागम् इव व्यवहरन्ति ?
अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत
करणं किं भवति ?
उरः श्वासकोशस्थितं वायुं कुत्र निःसारयति ?
मुरल्याः अङ्गुलिच्छिद्राणि कीदृशं व्यवहरन्ति ?
केषां वर्णानाम् उच्चारणे जिह्वा प्रायः निष्क्रिया भवति ?
तालव्यानां, मूर्धन्यानां, दन्त्यानां च वर्णानाम् उच्चारणार्थं सामान्यं करणं किम् अस्ति ?
कण्ठ्यानां, ओष्ठ्यानां, नासिक्यानां च वर्णानाम् उच्चारणार्थं स्थानस्य करणस्य च मध्ये किं भवति ?
अधोलिखितेषु वाक्येषु आम् / न इति लिखित्वा उचितभावं सूचयत
श्वासकोशस्थितः वायुः ऊर्ध्वं चरन् पूर्वम् आस्यं प्राप्नोति। न
सर्वप्रथमं नाभि-प्रदेशे स्थिताः मांसपेश्याः कण्ठं नोदयन्ति। न
आस्यस्य आभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थम् आभ्यन्तर-प्रयत्नः आवश्यकम् अस्ति। आम्
तालव्य-वर्णानाम् उच्चारणार्थं दन्तः स्थानं स्पृशति। न
मूर्धन्यानां वर्णानाम् उच्चारणार्थं जिह्वा स्थानं स्पृशति। आम्
तत्तत्स्थानस्य एव कश्चित् पूर्वभागः, तत्तत्स्थानस्य परभागं स्पृशति। आम्
मुखे उपलभ्यमानानि स्थानानि बहिष्ठात् अन्तः यथाक्रमं (विपरीत-क्रमेण) लिखत
पाठ में मुख के स्थानों का मानक क्रम (भीतर से बाहर) है : कण्ठः → तालु → मूर्धा → दन्तः → ओष्ठः। इस अभ्यास में हमें इसका विपरीत क्रम (बाहर से भीतर) लिखना है :
2दन्तः
3मूर्धा
4तालु
5कण्ठः (सबसे भीतर — गला)
यथायोग्यं मेलनं कुरुत
| सामान्य-स्थानम् | विशेष-स्थानम् | सामान्य-करणम् | विशेष-करणम् |
|---|---|---|---|
| ओष्ठः | उत्तरोष्ठः | स्वस्थानं करणम् | अधरोष्ठः |
| दन्तः | दन्तः | जिह्वा करणम् | जिह्वाग्रः |
| नासिका | नासिकामूलस्य उपरिभागः | स्वस्थानं करणम् | नासिकामूलस्य अधोभागः |
| कण्ठः | कण्ठस्य पृष्ठभागः | स्वस्थानं करणम् | कण्ठस्य अग्रभागः |
| मूर्धा | मूर्धा | जिह्वा करणम् | जिह्वोपाग्रः |
| तालु | तालु | जिह्वा करणम् | जिह्वामध्यः |
पारिभाषिक-शब्दार्थाः — सन्दर्भ-सूची
Reference Glossary (selected key terms)| शब्दः | अर्थः / हिन्दी | English |
|---|---|---|
| स्थानम् | आस्ये उच्चारणस्य स्थलम् | ‘Place’ of Articulation |
| करणम् | आस्ये उच्चारणस्य उपकरणम् | ‘Tool’ of Articulation |
| कण्ठः / कण्ठ्यः | गला / कण्ठ-स्थान में उत्पन्न वर्ण | Throat / Guttural |
| तालु / तालव्यः | तालु-स्थान / तालु-स्थान में उत्पन्न वर्ण | Hard Palate / Palatal |
| मूर्धा / मूर्धन्यः | मूर्धा-स्थान / मूर्धा-स्थान में उत्पन्न वर्ण | Alveolar Ridge / Retroflex |
| दन्तः / दन्त्यः | दाँत / दन्त-स्थान में उत्पन्न वर्ण | Tooth / Dental |
| ओष्ठः / ओष्ठ्यः | होंठ / ओष्ठ-स्थान में उत्पन्न वर्ण | Lip / Labial |
| नासिक्यः | नासिका-स्थान में उत्पन्न वर्ण | Nasal (Letter) |
| जिह्वा-मध्यः / उपाग्रः / अग्रः | जीभ का मध्य / अग्र से पहले / अग्र भाग | Middle / Near-tip / Tip of tongue |
| स्वस्थानकरणः | जिस वर्ण का उच्चारण-स्थान का पर-भाग ही उसका करण हो | Letters where the place itself is the tool |
| स्वरः | स्वतन्त्र रूप से उच्चरित वर्ण | Vowel |
| व्यञ्जनम् | स्वर पर आश्रित वर्ण | Consonant |
Prepared for Class 8 Sanskrit (Dipakam) · Chapter 13 — वर्णोच्चारण-शिक्षा १ · All illustrations © NCERT, used for educational reference · @EDUGROWN