चतुर्थः पाठः – “प्रणयो देशभक्तिश्च गोपबन्धुर्महान् महान्” (Praṇayo Deśabhaktiśca Gopabandhur Mahān) Class 8th Sanskrit (Deepakam) NCERT Solution

प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः — सम्पूर्ण समाधानम्
दीपकम् · कक्षा ८ · चतुर्थः पाठः

प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः

सम्पूर्ण समाधानम् — Full Solutions

यह पाठ उत्कलमणि गोपबन्धु दास के जीवन पर आधारित है — एक शिक्षक-छात्र संवाद के माध्यम से ओडिशा के इस महान समाजसेवक, स्वतन्त्रता सेनानी व दीनबन्धु के त्याग व सेवाभाव की कहानी प्रस्तुत की गई है। यहाँ संवाद, कथासार, शब्दार्थ, व्याकरण-सूत्र, जीवनपरिचय तथा समग्र प्रश्नोत्तर दिए गए हैं।

पाठ्यांश

पाठ्यांश (संवाद) — आचार्य-छात्र संवादः

img-comic1
चित्रम् : शिक्षक ओडिशा की बाढ़ की घटना छात्रों को बताते हैं — मूल पाठ्यपुस्तकतः

प्र.आचार्येण छात्रान् किं पृष्टम्, तथा छात्रेण किम् उत्तरं दत्तम्?

उत्तरम्आचार्यः अपृच्छत् — “नमस्ते छात्राः! ह्यस्तनीं वार्तां श्रुतवन्तः किम्?” छात्रः उत्तरं ददौ — “नमो नमः आचार्य! ओडिशा-राज्यस्य केन्द्रापडा-जनपदे महानद्यां भयङ्करः जलप्लावः सम्भूतः। जलप्लावेन तत्र महती हानिः सञ्जाता।”

प्र.जलप्लावेन काः हानयः सञ्जाताः इति आचार्यः किं वर्णयति?

उत्तरम्आचार्यः वर्णयति — जलप्लावेन वासगृहाणि नष्टानि, केचित् अस्वस्थाः जनाः चिकित्सालये मृत्युना सह युध्यन्ते, अन्ये च अनाहारेण कष्टं सहन्ते, तथा बहवः गृहपालिताः पशवः अपि नदीस्रोतसा प्रवाहिताः मृताः।

प्र.“गोपबन्धुः कः?” इति छात्रस्य प्रश्नस्य उत्तरं आचार्यः कथं ददाति?

उत्तरम्आचार्यः तत्पूर्वं वदति यत् उत्कलमणिः गोपबन्धुः जलप्लावपीडितानाम् अकुण्ठं सेवां कृत्वा अद्यापि जनमानसेषु समादृतः अस्ति। तदनन्तरं सः चित्रं दर्शयित्वा वदति — “भवन्तः सर्वे एतत् चित्रं पश्यन्तु। एषः अस्ति दीनबन्धुः गोपबन्धुः। सम्प्रति वयं तस्य विषये जानीमः।”
img-comic2
चित्रम् : आचार्य गोपबन्धु का चित्र दिखाकर परिचय देते हैं — मूल पाठ्यपुस्तकतः
कथा

कथासारः — गोपबन्धु दास का जीवन

भोजन-प्रसङ्गः : एकदा आचार्यहरिहरदासः सत्यवादि-वनविद्यालयस्य सर्वान् अध्यापकान् भोजनाय आमन्त्रितवान्। भोजनकाले हसन् गोपबन्धुः कहते हैं कि भोजन अत्यन्त दुर्लभ है और जीवन के लिए सुखप्रद है, अतः शरीर के प्रति संकोच न करते हुए भरपेट भोजन करना चाहिए। यह सुनकर सब हँस पड़ते हैं। ठीक उसी समय बाहर से एक भूखे भिक्षुक की करुण पुकार सुनाई देती है — “माता! मुझे कुछ भोजन दो, तीन दिनों से कुछ भी नहीं खाया।” यह सुनते ही दयाद्रवित गोपबन्धु अपनी आँखों में आँसू भरकर बिना कुछ सोचे अपने लिए परोसा गया भोजन हाथ में लेकर बाहर चले जाते हैं और उस भिक्षुक को भोजन कराते हैं।

परिचय व सेवाभाव : गोपबन्धुदास एक महान् समाजसेवक, सत्यवादि-वनविद्यालय के अध्यापक, तथा प्रसिद्ध पञ्चमित्रों में से एक स्वतन्त्रता सेनानी थे। ओडिशा राज्य के पुरी जनपद में साक्षीगोपाल के निकट सुआण्डो ग्राम में उनका जन्म हुआ। अध्ययनकाल से ही वे दरिद्रों व रोगियों की सेवा करते थे। सत्यवादि-वनविद्यालय में वे छात्रों को निःशुल्क पढ़ाते थे, निरक्षरता दूर करने का सतत प्रयास करते थे, तथा स्वयं सूत कातकर वस्त्र-निर्माण को बढ़ावा देते थे। महात्मा गांधी की प्रेरणा से उन्होंने भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन में भाग लिया, जिसके कारण उन्हें दो वर्ष का कारावास भी हुआ।

कारावास व साहित्य-सृजन : कारागार में रहते हुए उन्होंने ‘बन्दीर आत्मकथा’, ‘कारा-कविता’, ‘धर्मपद’, ‘गो-माहात्म्य’, ‘नचिकेता-उपाख्यान’ जैसी अनेक प्रेरणादायी पुस्तकें ओड़िआ भाषा में लिखीं। वे सदैव स्वदेशी वस्त्रों व वस्तुओं का ही उपयोग करते थे। मरणासन्न अपने पुत्र को भी छोड़कर वे बाढ़-पीड़ितों की सहायता हेतु हज़ारों लोगों को बचाने घर से बाहर निकल पड़े और समाज-सेवा में जुट गए।

सम्मान व विरासत : वे सत्यवादि-वनविद्यालय, दरिद्रनारायण-सेवा-सङ्घ, सत्यवादि-मुद्रणालय, तथा ‘समाज’ नामक दैनिक समाचारपत्र के संस्थापक थे। यह पत्रिका आज भी सौ से अधिक वर्षों से प्रकाशित होती है। समाज-सेवा व देश-सेवा में उनके असीम त्याग को देखकर वैज्ञानिक आचार्य प्रफुल्लचन्द्र राय ने उन्हें ‘उत्कलमणि’ (उड़ीसा की मणि) की उपाधि से सम्मानित किया।

img-dinner
चित्रम् : आचार्यहरिहरदास के भोज में अतिथि-अध्यापकगण — मूल पाठ्यपुस्तकतः
img-jail
चित्रम् : कारागार में गोपबन्धु — जहाँ उन्होंने प्रेरणादायी पुस्तकें रचीं — मूल पाठ्यपुस्तकतः
img-collage
चित्रम् : गोपबन्धु दास के जीवन के विविध पक्ष — लेखन, वृक्ष तले सत्संग, बाढ़-राहत, दान, सूत-कताई, स्वतन्त्रता-आन्दोलन — मूल पाठ्यपुस्तकतः
पद्यम्

प्रेरणादायी पद्यांशः

पद्यम्
स्वदेशभूमौ मम लीयतां तनुः,
स्वदेशलोकास्तदनु प्रयान्तु नु।
स्वराज्यमार्गे यदि गर्तमालिका,
ममास्थिमांसैः परिपूरितास्तु सा ॥

भावार्थः

मेरा शरीर स्वदेश की भूमि में विलीन हो जाए। देशवासी उसके बाद मेरा अनुसरण करें। देश की स्वतन्त्रता के मार्ग में यदि गड्ढों की शृंखला हो, तो वे सभी गड्ढे मेरी हड्डियों और मांस से परिपूर्ण हो जाएँ — अर्थात् देश की स्वतन्त्रता के लिए गोपबन्धु अपना सर्वस्व बलिदान करने को तत्पर थे। यह भावना मूल रूप से ओड़िआ भाषा में भी रची गई है — “मिशु मोर देह ए देश माटिरे, देशवासी चालि जाआन्तु पिठिरे, देशर स्वराज्य पथे जेते गाड, पुरु तहिँ पडि मोर मांस हाड॥”

img-clipping
चित्रम् : कवि गोपबन्धु दास की ओड़िआ भाषा में मूल पंक्तियाँ (समाचारपत्र-कतरन) — मूल पाठ्यपुस्तकतः
पद्यम्
उत्कलमणिरित्याख्यः प्रसिद्धो लोकसेवकः।
प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः ॥

भावार्थः

उत्कलमणि नाम से प्रसिद्ध यह लोकसेवक, यह महामना देशभक्त गोपबन्धु प्रणम्य (नमन करने योग्य) हैं।

शब्दार्थाः

वयं शब्दार्थान् जानीमः

शब्दःसंस्कृत अर्थःहिन्दीEnglish
जलप्लावपीडितानाम्नद्यां बहुजलप्रवाहेण धनजीवनक्षतिग्रस्तानाम्बाढ़ पीड़ितों काOf flood victims
नष्टानिक्षतिग्रस्तानिनष्ट हुएDestroyed
अनाहारेणआहारेण विनाभोजन न करने सेBy abstaining from food
नदीस्रोतसानदीजलप्रवाहेणनदी के प्रवाह सेBy river currents
अकुण्ठम्कुण्ठं विना / साग्रहम्आग्रहपूर्वकGenerously
समादृतःआदरप्राप्तःसम्मानितHonored
सुस्वादूनि व्यञ्जनानिरुचिकराणि सूपशाकादीनिस्वादिष्ट भोजनDelicious food
दौर्लभ्यम्कष्टेन लभ्यम्कष्ट से प्राप्त किया गयाDifficulty in being obtained
निःशुल्कम्धनं विनानिःशुल्कWithout any fees
करुणध्वनिःविकलस्वरःकरुणायुक्त ध्वनिWeeping words
अगुञ्जत्गुञ्जनम् अकरोत्गूँजाEchoes
बुभुक्षितःक्षुधातुरःभूखाHungry
दयाविगलितहृदयःकरुणार्द्रहृदयःदयापूर्ण हृदय वाला / दयालुCompassionate heart
अश्रुपूर्णनयनःअश्रुयुक्तं नेत्रं यस्य सःआँसू से भरी हुई आँखों वालाEyes filled with tears
परिवेषितम्भोजनार्थं प्रदत्तम् (अन्नम्)परोसा गयाServed
पञ्चमित्रेषुपञ्चसंख्याकेषु मित्रेषुपाँच मित्रों मेंAmong five friends
स्वतन्त्रता-सङ्ग्रामीस्वतन्त्रता-सेनानीःस्वतन्त्रता सेनानीFreedom fighter
जन्म लब्धवान्जन्म प्राप्तवान्जन्म लियाWas born
कारावासम्कारागृहे बन्धनम्कारागार में रहनाLiving in jail
चिन्ताकुलःचिन्तया व्याकुलःचिन्ता से व्याकुलWorried
देशसेवा-तत्परस्यदेशसेवां कर्तुं तत्परस्यदेश सेवा हेतु तत्पर काReady to serve the country
सहस्रशःसहस्राधिकाःहजारोंIn thousands
लीयताम्विलीनतां यान्तुविलीन हो जाएँ(May it) merge
प्रयान्तुगच्छन्तुचलें(May they) walk over
गर्तमालिकागर्तानां शृङ्खलागड्ढों की शृंखलाSeries of potholes
अस्थिमांसैःअस्थिभिः मांसैः चहड्डी और मांस सेWith the bones and flesh
दैनिक-वार्तापत्रस्यप्रतिदिनं प्रकाशित-पत्रस्यदैनिक समाचारपत्र काOf the daily newspaper
असीमम्अतुलनीयम्अपारImmense
उत्कलमणिःउत्कलस्य मणिसदृशः उपाधिविशेषःउत्कल की मणि (एक उपाधि)Gem of Odisha (a title)
सम्मानितवान्मानेन प्रशंसितवान्सम्मानित कियाHonored
लोकसेवकःजनसेवकःसमाज सेवकSocial worker
महामनाःउच्चविचारसम्पन्नःउच्च विचार वालाBroad-minded
अभ्यासः

अभ्यासात् जायते सिद्धिः — सम्पूर्ण उत्तराणि

अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत

क. समाज-दिनपत्रिकायाः प्रतिष्ठाता कः?गोपबन्धुः (गोपबन्धुदासः)
ख. गोपबन्धुः कस्मै स्वभोजनं दत्तवान्?भिक्षुकाय
ग. मरणासन्नः कः आसीत्?(गोपबन्धोः) पुत्रः
घ. गोपबन्धुः केन उपाधिना सम्मानितः अभवत्?उत्कलमणिः
ङ. गोपबन्धुः कति वर्षाणि कारावासं प्राप्तवान्?वर्षद्वयम् (द्वे वर्षे)

एकवाक्येन उत्तरं लिखत

गोपबन्धुः किमर्थम् अश्रुपूर्णनयनः अभवत्?

उत्तरम्बुभुक्षितस्य भिक्षुकस्य करुणक्रन्दनध्वनिं श्रुत्वा दयाविगलितहृदयः गोपबन्धुः अश्रुपूर्णनयनः अभवत्।

कीदृशं पुत्रं विहाय गोपबन्धुः समाजसेवाम् अकरोत्?

उत्तरम्मरणासन्नं स्वपुत्रम् अपि विहाय गोपबन्धुः जलप्लावपीडितान् उद्धर्तुं गृहात् बहिः निर्गत्य समाजसेवाम् अकरोत्।

गोपबन्धोः कृते उत्कलमणिः इति उपाधिः किमर्थं प्रदत्तः?

उत्तरम्समाजसेवायै देशसेवायै च तस्य असीमं त्यागम् अनुभवन् वैज्ञानिकः आचार्यः प्रफुल्लचन्द्रराय: गोपबन्धुम् उत्कलमणिः इति उपाधिना सम्मानितवान्।

गोपबन्धुः कुत्र जन्म लब्धवान्?

उत्तरम्ओडिशाराज्यस्य पुरीजनपदस्य साक्षीगोपालसमीपे सुआण्डो-ग्रामे गोपबन्धुः जन्म लब्धवान्।

गोपबन्धुः सर्वदा केषाम् उपयोगं कृतवान्?

उत्तरम्गोपबन्धुः सर्वदा स्वदेशस्यैव वस्त्राणां वस्तूनां च उपयोगं कृतवान्।

कोष्ठके दत्तानि पदानि उपयुज्य वाक्यानि रचयत

पद-पेटी: सेवाम्, सुस्वादूनि, सहायताम्, स्वदेशवस्त्राणि, अन्यतमः
क.गोपबन्धुः दरिद्राणां सेवां करोति स्म।
ख.माता सुस्वादूनि व्यञ्जनानि पचति।
ग.वयं दुःखितेभ्यः सहायतां कुर्मः।
घ.गोपबन्धुः सर्वदा स्वदेशवस्त्राणि एव धारयति स्म।
ङ.गोपबन्धुः प्रसिद्धेषु पञ्चमित्रेषु अन्यतमः आसीत्।

चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि रचयत

img-hospital
चित्रम् : पिता अपने अस्वस्थ पुत्र को चिकित्सालय ले जाते हुए — मूल पाठ्यपुस्तकतः
क.एषः जनकः स्वपुत्रं चिकित्सालयं नयति।
ख.बालकः अस्वस्थः अस्ति।
ग.चिकित्सालयस्य द्वारं समीपे एव अस्ति।
घ.पिता पुत्रं स्नेहेन आलिङ्गति।
ङ.चिकित्सकाः तं बालकं शीघ्रं चिकित्सिष्यन्ति।

समुचितेन पदेन श्लोकं पूरयत

(क) स्वदेशभूमौ मम लीयतां तनुः।
(ख) उत्कलमणिरित्याख्यः प्रसिद्धो लोकसेवकः
(ग) स्वदेशलोकास्तदनु प्रयान्तु नु।
(घ) स्वराज्यमार्गे यदि गर्तमालिका,
(ङ) ममास्थिमांसैः परिपूरितास्तु सा।

उदाहरणानुसारं क्रियापदं स्त्रीलिङ्गे परिवर्तयत

उदाहरणम्: गतवान् → गतवती
क. प्राप्तवान्प्राप्तवती
ख. उपविष्टवान्उपविष्टवती
ग. भुक्तवान्भुक्तवती
घ. कृतवान्कृतवती
ङ. गृहीतवान्गृहीतवती

समुचितेन पदेन सह स्तम्भौ मेलयत

समाजःदिनपत्रिका
ममास्थिमांसैःपरिपूरितास्तु
उत्कलमणिःगोपबन्धुः
आँ आँ . . इतिक्रन्दनध्वनिः
सुस्वादूनिव्यञ्जनानि

घटनाक्रमेण वाक्यानि पुनः लिखत

  1. अतिथयो हस्तपादं क्षालयित्वा आसनेषु उपविष्टवन्तः।
  2. दिनत्रयात् किमपि न भुक्तम्।
  3. गोपबन्धुः अश्रुपूर्णनयनोऽभवत्।
  4. भिक्षुकञ्च तद्भोजितवान्।
  5. प्रफुल्लचन्द्ररायः गोपबन्धुम् उत्कलमणिः इति उपाधिना सम्मानितवान्।
P

परियोजनाकार्यम्

स्वप्रदेशस्य स्वतन्त्रतासङ्ग्रामिणां नामानि सङ्गृह्य तेषु एकस्य सचित्रां संक्षिप्तजीवनीं लिखत।

दिशानिर्देशःछात्राः अपने राज्य/क्षेत्र के स्वतन्त्रता सेनानियों (जैसे झाँसी की रानी, भगत सिंह, चन्द्रशेखर आज़ाद, मंगल पाण्डेय आदि, या अपने स्थानीय क्षेत्र से जुड़े सेनानी) के नाम एकत्र करें, उनमें से किसी एक का चित्र सहित संक्षिप्त संस्कृत में जीवन-परिचय लिखें — जन्म, जन्मस्थान, प्रमुख कार्य, स्वतन्त्रता आन्दोलन में योगदान आदि बिन्दुओं को सम्मिलित करें, जैसे इस पाठ में गोपबन्धु दास का परिचय दिया गया है।

जलप्लावपीडितानां साहाय्यार्थं स्वकीयाम् एकां कार्ययोजनां लिखत।

प्रतिनिधि-उत्तरम् १. जलप्लावपीडितेभ्यः भोजनं, वस्त्राणि, औषधानि च संग्रहीत्वा वितरणीयानि।
२. अस्वस्थजनानां चिकित्सार्थं शिविराणि आयोजनीयानि।
३. गृहहीनजनानां तात्कालिक-आवासव्यवस्था करणीया।
४. स्वयंसेवकैः सह मिलित्वा राहत-कार्ये सहयोगः देयः।
५. भविष्ये एतादृश-आपदां निवारणाय जनजागरणं करणीयम्।
व्याकरणम्

अत्र इदम् अवधेयम्

पूर्वरूपसन्धिः

पदस्य अन्ते यदा “ए” कारः अथवा “ओ” कारः भवति, तदनन्तरम् अग्रिमपदस्य प्रथमवर्णः “अ” कारः भवति, तदा पूर्वरूपसन्धिः भवति। तत्र “अ” कारस्य स्थाने “ऽ” इति अवग्रहचिह्नस्य प्रयोगः भवति।

देशभक्तो + अयम् = देशभक्तोऽयम्
सर्वे + अपि = सर्वेऽपि
पशवो + अपि = पशवोऽपि
बुभुक्षितो + अस्मि = बुभुक्षितोऽस्मि
अश्रुपूर्णनयनो + अभवत् = अश्रुपूर्णनयनोऽभवत्

योग्यताविस्तरः

उत्कलमणि-गोपबन्धुदासस्य जीवनपरिचयः

img-portrait
चित्रम् : उत्कलमणि गोपबन्धु दास — मूल पाठ्यपुस्तकतः
नामउत्कलमणिः गोपबन्धुदासः
जन्म०९/१०/१८७७
जन्मस्थानम्सुआण्डो-ग्रामः, पुरी-जनपदः, ओडिशाराज्यम्
पितादैत्यारिदासः
मातास्वर्णमयी देवी
पत्नीमोती देवी
एफ़्.ए. उत्तीर्णः१९००, रेभेन्सा महाविद्यालयः, कटकम्, ओडिशा
बी.एल्. उत्तीर्णः१९०६, कलकत्ता-विश्वविद्यालयः
सत्यवादि-वनविद्यालयस्य प्रतिष्ठा१९०९
बिहार-ओडिशा व्यवस्थापकसभायाः सदस्यः१९१७
समाज-साप्ताहिकपत्रिकायाः प्रकाशनम्१९१९
भारतीय-जातीय-आन्दोलने योगदानम्१९२०
उत्कलमणिः इति उपाधिना सम्माननम्१९२४
रचनाःअवकाशचिन्ता, बन्दीर आत्मकथा, कारा-कविता, धर्मपद, गो-माहात्म्य, नचिकेता-उपाख्यान
स्वर्गारोहणम् (साक्षी-गोपाले)१७.०६.१९२८
सत्यवादि-वनविद्यालयःभारत का प्रथम मुक्त विद्यालय। सन् १९०९ में अगस्त मास की १२ तारीख को साक्षीगोपाल नामक स्थान में स्थापित। पण्डित गोपबन्धुदास, पण्डित नीलकण्ठदास, डॉ. गोदावरीश मिश्र, पण्डित कृपासिन्धु मिश्र, पण्डित लिङ्गराज मिश्र, आचार्य हरिहरदास, तथा पण्डित नन्दकिशोर दास — इन देशभक्तों के मिलित प्रयास से यह निःशुल्क वनविद्यालय स्थापित हुआ। ये पाँचों मित्र (पञ्चसखा) मिलकर समाजसेवा व शिक्षाविकास करते हुए स्वाधीनता-आन्दोलन के लिए जनता को प्रेरित करते थे।
ज्ञातव्यम्: गोपबन्धु दास ओडिशा के ‘पञ्चसखा’ (पाँच मित्रों) में से एक थे, जिन्होंने शिक्षा, पत्रकारिता, साहित्य और समाजसेवा के माध्यम से स्वाधीनता आन्दोलन को गति दी। ‘उत्कलमणि’ की उपाधि आज भी उनकी अमूल्य सेवाओं की स्मृति दिलाती है।
प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः · दीपकम् कक्षा ८ · चतुर्थः पाठः — NCERT आधारित समाधानम्

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!