Ch-7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत (Upāyaṁ cintayet prājñas-tathāpāyaṁ ca cintayet)-Class 9th Sanskrit ( Sharda) NCERT Solution

उपायं चिन्तयेत् — समाधान | @edugrown
शारदा · कक्षा ९ · पाठ ७

🪶 उपायं चिन्तयेत्
प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् 🪶

पञ्चतन्त्र की कथा — धर्मबुद्धि एवं पापबुद्धि · सम्पूर्ण प्रश्नोत्तर समाधान
🧭

कथा-सारः (कथा का सार)

माता और पुत्र
पुत्र मार्ग में गिरा धन उठाता है; माता समझाती हैं कि पराया धन तृण के समान है।

एक बालक को मार्ग में गिरा हुआ धन मिलता है और वह उससे खिलौने खरीदना चाहता है। उसकी माता समझाती हैं कि पराया धन तिनके के समान त्याज्य है और उसे उसके स्वामी को लौटा देना चाहिए। बालक पूछता है — “अन्यस्य धनं तृणम् इव कथं भवति?” इसी का उत्तर देने के लिए माता पञ्चतन्त्र की यह कथा सुनाती हैं।

दोनों मित्र विदेश जाते हुए
धर्मबुद्धि एवं पापबुद्धि — दो मित्र धन कमाने विदेश जाते हैं।

किसी देश में धर्मबुद्धि और पापबुद्धि नामक दो मित्र रहते थे। पापबुद्धि ने सोचा कि वह मूर्ख तथा निर्धन है, अतः धर्मबुद्धि के सहारे विदेश जाकर धन कमाएगा और बाद में उसे ठगकर सुखी हो जाएगा। दोनों गुरुजनों की आज्ञा लेकर विदेश गए और बहुत धन कमाया।

धन गाड़ते हुए
गाँव के समीप वृक्ष के नीचे दोनों ने धन गाड़ दिया।

गाँव के पास आकर पापबुद्धि की सलाह पर दोनों ने अधिकांश धन एक वृक्ष के नीचे भूमि में गाड़ दिया और थोड़ा-सा लेकर घर चले गए। परन्तु रात्रि में पापबुद्धि अकेले जाकर सारा धन निकाल लाया और गड्ढा फिर से भर दिया।

पापबुद्धि का आरोप
गड्ढा खाली पाकर पापबुद्धि धर्मबुद्धि पर चोरी का झूठा आरोप लगाता है।

कुछ दिन बाद जब दोनों धन लेने गए तो घड़ा खाली मिला। पापबुद्धि ने सिर पीटते हुए धर्मबुद्धि पर ही चोरी का झूठा आरोप लगाया और न्यायालय (धर्माधिकारी) के पास ले गया। न्यायाधीश ने कहा कि साक्षी के अभाव में वनदेवता ही न्याय करेगी। पापबुद्धि ने अपने पिता को वृक्ष के कोटर में छिपाकर वनदेवता बनकर झूठ बोलने को कहा।

जलते वृक्ष से निकलता पिता
धर्मबुद्धि कोटर में आग लगाता है; अधजला पिता बाहर निकलकर सत्य कह देता है।

जब कोटर से आवाज़ आई कि “धर्मबुद्धि ने धन लिया”, तो धर्मबुद्धि ने युक्ति से वृक्ष-कोटर में आग लगा दी। अधजला पिता बाहर निकला और बोला कि यह सब पापबुद्धि का किया हुआ है — और मर गया। अन्ततः पापबुद्धि दण्डित हुआ और धर्मबुद्धि की प्रशंसा हुई।

“उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्”
— बुद्धिमान् को उपाय के साथ-साथ उसके परिणाम (हानि) पर भी विचार करना चाहिए।
📖

अन्तर्पाठ प्रश्न (In-text)

केन्द्रीय प्रश्न (बालक का प्रश्न)
मातः ! अन्यस्य धनं तृणम् इव कथं भवति? (दूसरे का धन तिनके के समान कैसे होता है?)
उत्तर
अन्यस्य धनं श्रमार्जितम् अस्ति, तत् तस्मै एव प्रत्यर्पणीयम्। अनधिकारेण गृहीतं परधनं विनाशस्य कारणं भवति, अतः तत् तृणवत् त्याज्यम् इति गण्यते।
भावार्थ: दूसरे का धन उसके परिश्रम से कमाया हुआ होता है, इसलिए उसे उसके स्वामी को ही लौटाना चाहिए। बिना अधिकार के लिया गया पराया धन (जैसे पापबुद्धि का लोभ) अन्ततः विनाश का कारण बनता है — इसी कारण सज्जन उसे तिनके के समान तुच्छ एवं त्याज्य मानते हैं। पूरी कथा इसी शिक्षा को सिद्ध करती है।
शब्दार्थः — “सर्वं शब्देन भासते”
पाठ में आए कठिन शब्दों के संस्कृत-पर्याय, हिन्दी एवं अंग्रेज़ी अर्थ:
शब्द-अर्थ तालिका
शब्दःसंस्कृत अर्थःहिन्दीEnglish
अटव्याम्वनेजंगल मेंIn the forest
अपायम्विघ्नम्समस्या / संकटProblem
अहनिदिवसेदिन के समयDuring the day
आपःजलम्जलWater
उत्फुल्ललोचनाःउत्फुल्लानि लोचनानि येषां तेआश्चर्य से फटी आँखों वालेWith surprise
खनित्वाखननं कृत्वाखोदकरHaving dug
द्यौःआकाशःआकाशSky
धरणीपीठेधरण्याः पीठेधरती परOn the earth
निक्षिप्यस्थापयित्वारखकरHaving kept
निशीथेअर्धरात्रेआधी रात मेंAt midnight
परिवेष्ट्यआवृत्यघेरकरEncircling
प्रहृष्टमनाःप्रहृष्टं मनः यस्य सःप्रसन्न मन वालाJoyful minded
भाण्डम्पात्रम्घड़े कोPot
यास्यतिगमिष्यतिजाएगाWill go
वञ्चयित्वावञ्चनं कृत्वाठगकरHaving deceived
वीक्षन्तेपश्यन्तिदेखते हैंSee
व्रजतिगच्छतिजाता हैHe goes
लोष्ठवत्पाषाणखण्डवत्पत्थर के टुकड़े के समानLike a stone
स्फुटितेक्षणःस्फुटिते ईक्षणे यस्य सःनष्ट हुई आँखों वालाOne with damaged eyes
व्याकरण-स्मरण: पाठ के शब्द आपः, दाराः, प्राणाः, अक्षतानि आदि नित्यबहुवचनान्त हैं अर्थात् सदा बहुवचन में ही प्रयुक्त होते हैं। श्लोक में अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः एकवचन में किन्तु आपः बहुवचन में है।
✍️

अभ्यासः — अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत
(क) नरस्य वृत्तं के जानन्ति?
उत्तर
आदित्यः, चन्द्रः, अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः, आपः, हृदयं, यमः, अहः, रात्रिः, उभे सन्ध्ये, धर्मश्च — एते नरस्य वृत्तं जानन्ति।
आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च।
अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्॥
भावार्थ: सूर्य, चन्द्र, वायु, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, जल, हृदय, यमराज, दिन, रात्रि, दोनों सन्ध्याएँ तथा धर्म — ये सभी मनुष्य के आचरण को जानते हैं। अतः कोई भी पाप गुप्त नहीं रहता।
(ख) धर्मबुद्धयः किं वीक्षन्ते?
उत्तर
धर्मबुद्धयः परदारेषु मातृवत्, परद्रव्येषु लोष्ठवत्, सर्वभूतेषु च आत्मवत् वीक्षन्ते।
मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्।
आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः॥
भावार्थ: धर्मात्मा लोग पराई स्त्री को माता के समान, पराए धन को मिट्टी के ढेले के समान तथा समस्त प्राणियों को अपने ही समान देखते हैं।
(ग) कस्य जन्मनः फलं व्यर्थम्?
उत्तर
यः धरणीपीठे भ्रमन्नपि देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि न जानाति, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थम्।
भावार्थ: जो व्यक्ति पृथ्वी पर रहकर भी विभिन्न देशों की भाषा, वेश-भूषा आदि को नहीं जानता (अर्थात् अनुभव नहीं लेता), उसके जन्म का फल व्यर्थ है।
(घ) पापबुद्धिः स्वपितरं किम् उक्तवान्?
उत्तर
पापबुद्धिः स्वपितरम् उक्तवान् — “तात! वनप्रदेशे महाशमीवृक्षस्य महाकोटरे साम्प्रतमेव प्रविशतु; प्रभाते यदा अहं सत्यश्रावणाय निवेदयामि, तदा भवता वक्तव्यं यत् ‘धर्मबुद्धिः चौरः’ इति।”
भावार्थ: पापबुद्धि ने अपने पिता से शमी वृक्ष के बड़े कोटर में छिपकर बैठने को कहा, ताकि अगले दिन वनदेवता के रूप में वे झूठ बोल सकें कि धन धर्मबुद्धि ने चुराया है।
(ङ) प्राज्ञः किं-किं चिन्तयेत्?
उत्तर
प्राज्ञः उपायं चिन्तयेत्, तथा अपायम् अपि (परिणामं) चिन्तयेत्।
भावार्थ: बुद्धिमान् व्यक्ति को किसी कार्य के उपाय (योजना) के साथ-साथ उसके सम्भावित अपाय (हानि/संकट) पर भी विचार करना चाहिए — यही पाठ का मूल सन्देश है।
(च) मानवः कदा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति?
उत्तर
यदा मानवः हृष्टः (सन्) भूमौ देशात् देशान्तरं व्रजति, तदा सः विद्यां वित्तं शिल्पं च सम्यक् प्राप्नोति।
विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक्।
यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः॥
भावार्थ: मनुष्य तब तक विद्या, धन एवं कला को भली-भाँति प्राप्त नहीं करता, जब तक वह प्रसन्न होकर एक देश से दूसरे देश की यात्रा (भ्रमण/अनुभव) नहीं करता।
(छ) पापबुद्धिः किं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः?
उत्तर
“अहं तावान् मूर्खः दरिद्रतया पीडितश्च; अतः एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि” — इति चिन्तयित्वा पापबुद्धिः देशान्तरं प्रस्थितः।
भावार्थ: पापबुद्धि ने सोचा कि वह मूर्ख एवं निर्धनता से पीड़ित है; इसलिए धर्मबुद्धि का सहारा लेकर विदेश जाकर धन कमाएगा और फिर उसे ही ठगकर सुखी हो जाएगा — यही दुष्ट विचार लेकर वह विदेश गया।
स्थूलाक्षरपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
विधि: मोटे (रेखांकित) पद के स्थान पर उपयुक्त प्रश्नवाचक शब्द रखकर प्रश्न बनाइए।
(क) एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि।
प्रश्न
कम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि?
(ख) सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः।
प्रश्न
सर्वं धनं स्वीकृत्य कुत्र गच्छावः?
(ग) निशीथे अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान्।
प्रश्न
कदा अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान्?
(घ) तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः।
प्रश्न
तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः कीदृशाः सञ्जाताः?
(ङ) अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयामि।
प्रश्न
अहम् एतत् शमीकोटरं केन प्रज्वालयामि?
कः कं प्रति कथयति — इति लिखत
वाक्यम्कः (वक्ता)कं प्रति (श्रोता)
(क) वत्स! द्रुतं वद येन तद्द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्।पापबुद्धेः पितापापबुद्धिं प्रति
(ख) प्रातःकाले युवाम् अस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्।धर्माधिकारीधर्मबुद्धिं पापबुद्धिं च प्रति
(ग) त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन।पापबुद्धिःधर्मबुद्धिं प्रति
(घ) भोः दुरात्मन्! मा मैवं वद।धर्मबुद्धिःपापबुद्धिं प्रति
(ङ) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्।पापबुद्धेः पितासर्वान् जनान् प्रति
भूतकालिकवाक्यानि वर्तमानकालिकवाक्येषु परिवर्तयत
उदाहरणम्
भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्तवान् → भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्नोति
भूतकालिकम्वर्तमानकालिकम्
(क) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः।राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डयन्ति।
(ख) पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादितवान्।पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादयति।
(ग) पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगतवान्।पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगच्छति।
(घ) अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्।अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् वदति।
(ङ) सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः।सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसन्ति।
संकेत: “क्तवतु” प्रत्ययान्त भूतकालिक रूप (जैसे दण्डितवन्तः, आगतवान्) को धातु के लट् लकार (वर्तमान) रूप में बदला गया है।
श्लोकानां भावार्थान् विचिन्त्य रिक्तस्थानानि पूरयत
(क) कोष्ठक: (व्यवहारं / पवनः / हृदयं)
उत्तर
सूर्यः चन्द्रः पवनः अग्निः आकाशः भूमिः जलं हृदयं यमः दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च मनुष्याणां सर्वविधं व्यवहारं जानन्ति।
(पवनः · हृदयं · व्यवहारं)
(ख) कोष्ठक: (भाषाः / व्यर्थं / अन्यदेशेषु)
उत्तर
यः अन्यदेशेषु न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः भाषाः च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म व्यर्थं भाति।
(अन्यदेशेषु · भाषाः · व्यर्थं)
(ग) कोष्ठक: (द्रव्येषु / स्वयम् / मातरः)
उत्तर
सज्जनाः सर्वासु नारीषु मातरः इव, अन्येषां द्रव्येषु मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च स्वयम् इव चिन्तयन्ति।
(मातरः · द्रव्येषु · स्वयम्)
(घ) कोष्ठक: (कौशलानि / कार्यसाधनस्य / जानीयात्)
उत्तर
बुद्धिमान् मनुष्यः कार्यसाधनस्य मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य कौशलानिजानीयात्
(कार्यसाधनस्य · कौशलानि · जानीयात्)
पदानां विग्रहं मेलनं वा कुरुत
उदाहरणम्
अर्थोपार्जनम् → अर्थस्य उपार्जनम्
पदम् / विग्रहःविग्रहः / पदम्
(क) गुरुजनाज्ञयागुरुजनानाम् आज्ञया
(ख) वनदेवतावनस्य देवता
(ग) वित्ताभावात्वित्तस्य अभावात्
(घ) बुद्धिप्रभावेणबुद्धेः प्रभावेण
(ङ) धरणीपीठेधरण्याः पीठे
(च) राजकुलेराज्ञः कुले
वाक्यानि कथाक्रमानुसारं पुनः लिखत
सही कथा-क्रम
  1. (घ) कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म।
  2. (ख) ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ।
  3. (ङ) यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ।
  4. (ग) द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ।
  5. (क) भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति।
  6. (च) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः।
क्रम: घ → ख → ङ → ग → क → च
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (प्रकल्प-कार्य)
मार्गदर्शन
  1. पुस्तकालय से पञ्चतन्त्र की पुस्तक लेकर कोई एक कथा पढ़िए; उसका सारांश संस्कृत में लिखकर कक्षा में सुनाइए। (जैसे — “सिंहः मूषकश्च”, “कः कस्य मित्रम्” आदि।)
  2. अध्यापक की सहायता से किसी एक कथा पर आधारित लघु-नाटक कक्षा में प्रस्तुत कीजिए — पात्रों के संवाद सरल संस्कृत में रखें।
सूचना: पञ्चतन्त्र के रचयिता विष्णुशर्मा हैं। इसकी कथाएँ पाँच तन्त्रों में विभक्त हैं — मित्रभेदः, मित्रसम्प्राप्तिः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः एवं अपरीक्षितकारकम्। प्रस्तुत कथा ‘मित्रभेदः’ (प्रथम तन्त्र) से ली गई है।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः · स्वाध्यायान्मा प्रमदः
समाधान सौजन्य — @edugrown

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!