दीपकम् · कक्षा ६ · षोडशः पाठः
वृक्षाः सत्पुरुषाः इव
वृक्ष-महिमा सुभाषित-पाठस्य सर्वेषां अभ्यास-प्रश्नानां पूर्ण समाधानानि — विभक्ति व क्रियापद व्याकरणेन सह। (चित्ररहितम्)
६ सुभाषितानि
परोपकारः
पदच्छेद-अन्वय-भावार्थः
लट्लकारः
Intext · Page 160
संवादः — पर्यावरण-प्रदर्शनी
विद्यालय में पर्यावरण-संरक्षण पर एक प्रदर्शनी लगी है। छात्र शिक्षक से वृक्षों के महत्त्व पर बात करते हैं।
छात्रः:श्रीमन्! अहं जीवशास्त्रस्य पुस्तके पठामि यत् वृक्षाः शुद्धं वायुं यच्छन्ति।
छात्रा:श्रीमन्! मम माता अपि वदति यत् वृक्षाः पूज्याः भवन्ति।
शिक्षकः:प्रियाः छात्राः! सत्यम्, वृक्षाः शुद्धं वायुं, फलानि, पुष्पाणि च सर्वम् अपि यच्छन्ति। अतः ते पूज्याः।
छात्रा:श्रीमन्! अहम् एकं सुभाषितं पठितवती यत् ‘वृक्षाः सत्पुरुषाः’ सन्ति इति।
शिक्षकः:किम् एवम्? अस्तु, तर्हि तत् सुभाषितं श्रावयतु।
छात्रा:अस्तु श्रीमन्! (मुदिता सुभाषितं श्रावयति, अन्ये छात्राः अपि गायन्ति)
↓ सुभाषितानि पश्यन्तु
Intext · Page 161–163
सुभाषितानि — पदच्छेद, अन्वय, भावार्थ
पाठ में दिए गए सभी छह सुभाषित (Q1 का उत्तर भी) उनके पूर्ण अर्थ सहित।
छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे।
फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव॥
भावार्थः
वृक्ष स्वयं धूप में खड़े रहते हैं, परन्तु दूसरों के लिए छाया करते हैं; फल भी स्वयं न खाकर दूसरों को देते हैं। इसलिए वे सज्जनों के समान हैं।
दशकूपसमा वापी दशवापीसमो ह्रदः।
दशह्रदसमः पुत्रः दशपुत्रसमो द्रुमः॥
भावार्थः
दस कुओं के समान एक बावड़ी होती है, दस बावड़ियों के समान एक झील, दस झीलों के समान एक पुत्र, और दस पुत्रों के समान एक वृक्ष होता है — अर्थात् एक वृक्ष सबसे अधिक उपकारी है। इसलिए सबको वृक्षारोपण करना चाहिए।
अहो एषां वरं जन्म सर्वप्राण्युपजीवनम्।
सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः॥
भावार्थः
इन वृक्षों का जन्म श्रेष्ठ है क्योंकि यह सभी प्राणियों के उपकार के लिए है। जैसे सज्जनों से लोग निराश नहीं लौटते, वैसे ही वृक्षों के पास आने वाला याचक भी निराश नहीं लौटता।
परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः।
परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकारार्थमिदं शरीरम्॥
भावार्थः
वृक्ष दूसरों के उपकार के लिए फलते हैं, नदियाँ दूसरों के उपकार के लिए बहती हैं, गायें दूसरों के उपकार के लिए दूध देती हैं — इसी प्रकार यह मानव-शरीर भी दूसरों के उपकार के लिए ही है।
पुष्प-पत्र-फलच्छाया-मूल-वल्कल-दारुभिः।
धन्या महीरुहा येषां विमुखा यान्ति नार्थिनः॥
भावार्थः
पुष्प, पत्ते, फल, छाया, जड़ें, छाल और लकड़ी — इन सभी से जो याचकों को निराश नहीं लौटाते, वे वृक्ष धन्य हैं।
पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः।
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः परोपकाराय सतां विभूतयः॥
भावार्थः
नदियाँ स्वयं अपना जल नहीं पीतीं, वृक्ष स्वयं फल नहीं खाते, बादल स्वयं वर्षा से उगी फसल नहीं खाते — सज्जनों की सम्पत्ति भी सदा दूसरों के उपकार के लिए ही होती है।
↑ संवादं गच्छतु
Exercise · प्रश्न २
एकपदेन उत्तराणि लिखन्तु
(क)
वृक्षाः स्वयं कुत्र तिष्ठन्ति?
आतपे
(ख)
परोपकाराय काः वहन्ति?
नद्यः
(ग)
दशवापीसमः कः भवति?
ह्रदः
(घ)
सत्पुरुषाः इव के सन्ति?
वृक्षाः
(ङ)
अर्थिनः केभ्यः विमुखाः न यान्ति?
वृक्षेभ्यः
(च)
वृक्षाः स्वयं कानि न खादन्ति?
फलानि
↑ सुभाषितानि गच्छतु
Exercise · प्रश्न ३
पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु
(क) नद्यः किं न पिबन्ति? → नद्यः स्वयम् अम्भः (जलम्) न पिबन्ति।
(ख) वृक्षाः अस्मभ्यं किं किं यच्छन्ति? → वृक्षाः अस्मभ्यं फलानि, पुष्पाणि, छायां, काष्ठानि च यच्छन्ति।
(ग) इदं शरीरं किमर्थम् अस्ति? → इदं शरीरं परोपकारार्थम् अस्ति।
(घ) दशपुत्रसमः कः भवति? → दशपुत्रसमः द्रुमः (वृक्षः) भवति।
(ङ) केषां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति? → सतां (सज्जनानां) विभूतयः परोपकाराय भवन्ति।
(च) अन्यस्य छायां के कुर्वन्ति? → अन्यस्य छायां वृक्षाः कुर्वन्ति।
↑ प्रश्न २ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ४
पट्टिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु
पेटिका: तिष्ठन्ति, सुजनस्येव, विभूतयः, वृक्षाः, फलानि, दशपुत्रसमः, परोपकारार्थम्
यथा — छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे।
(क) फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव।
(ख) दशह्रदसमः पुत्रः दशपुत्रसमः द्रुमः।
(ग) सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः।
(घ) परोपकारार्थम् इदं शरीरम्।
(ङ) स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः।
(च) परोपकाराय सतां विभूतयः।
↑ प्रश्न ३ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ५
स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु
यथा — वृक्षाः अन्यस्य कृते छायां कुर्वन्ति। → द्वितीया विभक्तिः
(क) वृक्षाः परार्थाय फलानि यच्छन्ति। → द्वितीया विभक्तिः
(ख) वृक्षाः सत्पुरुषाः इव सन्ति। → प्रथमा विभक्तिः
(ग) द्रुमः दशसन्तानसमः भवति। → प्रथमा विभक्तिः
(घ) वृक्षः प्राणिभ्यः काष्ठानि यच्छति। → चतुर्थी विभक्तिः
(ङ) नद्यः जलं स्वयमेव न पिबन्ति। → प्रथमा विभक्तिः
(च) सज्जनानां सङ्गतिं करोतु। → षष्ठी विभक्तिः
↑ प्रश्न ४ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ७
समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु
यथा — वृक्षः → वृक्षः शुद्धं वायुं ददाति।
(ख) गौः → गौः दुग्धं ददाति।
(ग) सूर्यः → सूर्यः प्रकाशं ददाति।
(घ) नदी → नदी जलम् ददाति।
(ङ) अग्निः → अग्निः तापं ददाति।
(च) शिक्षकः → शिक्षकः विद्यां ददाति।
↑ प्रश्न ६ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ८
लट्लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु
बहुवचन (दिया गया) → एकवचन, द्विवचन, बहुवचन
| बहुवचनम् (यथा) | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| कुर्वन्ति | करोति | कुरुतः | कुर्वन्ति |
| तिष्ठन्ति | तिष्ठति | तिष्ठतः | तिष्ठन्ति |
| फलन्ति | फलति | फलतः | फलन्ति |
| यान्ति | याति | यातः | यान्ति |
| पिबन्ति | पिबति | पिबतः | पिबन्ति |
| खादन्ति | खादति | खादतः | खादन्ति |
↑ प्रश्न ७ गच्छतु
Intext · Page 164
शब्दार्थाः — Vocabulary Reference
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English |
|---|
| आतपे | सूर्यतापे | धूप में | In the sunlight |
| परार्थाय | अन्येषाम् उपकाराय | दूसरों के उपकार के लिए | For the sake of others |
| सत्पुरुषाः | सज्जनाः | सज्जन लोग | Noble men |
| वापी | दीर्घिका | बावड़ी | Stepwell |
| ह्रदः | सरोवरः | तालाब/झील | Pond/Lake |
| द्रुमः | वृक्षः | पेड़ | Tree |
| वरम् | श्रेष्ठम् | श्रेष्ठ | Best |
| अर्थिनः | प्राप्तुम् इच्छुकाः | प्राप्त करने के इच्छुक | Wishing to receive |
| वहन्ति | प्रवहन्ति | बहती है | Flows |
| वल्कलम् | वृक्षस्य त्वक् | पेड़ की छाल | Bark of tree |
| दारुभिः | काष्ठैः | लकड़ियों से | By Wood |
| महीरुहाः | वृक्षाः | पेड़ | Trees |
| अम्भः | जलम् | पानी | Water |
| वारिवाहाः | मेघाः | बादल | Clouds |
| विभूतयः | समृद्धयः | समृद्धियाँ | Prosperity |
योग्यताविस्तरः
प्रहेलिका — उत्तरम्
वृक्षाग्रवासी न च पक्षिराजः त्रिनेत्रधारी न च शूलपाणिः।
त्वग्वस्त्रधारी न च सिद्धयोगी जलं च बिभ्रन् घटो न मेघः॥
व्याख्या
यह वस्तु — पेड़ के ऊपर रहती है, पर पक्षिराज (गरुड़) नहीं; तीन आँखों वाली है, पर शूलपाणि (शिव) नहीं; छाल जैसे “वस्त्र” (रेशेदार आवरण) पहनती है, पर सिद्धयोगी नहीं; और जल धारण करती है, पर घड़ा या बादल नहीं।
उत्तरम्
नारियलः / श्रीफलम् (Coconut) — पेड़ के ऊपर उगता है, तीन काले धब्बे (आँखों जैसे) होते हैं, रेशेदार बाहरी आवरण होता है, और भीतर जल (नारियल-पानी) रखता है।
↑ प्रश्न ८ गच्छतु
परियोजनाकार्यम्
मार्गदर्शनम्
निर्देशाः एवं सहायता
- वृक्ष-संरक्षणः: विद्यालय या घर के आसपास पाँच पेड़-पौधों की पहचान करके उनका संरक्षण (देखभाल, पानी देना, सुरक्षा) कीजिए और एक संक्षिप्त रिपोर्ट बनाइए।
- परोपकार-सुभाषित-संग्रहः: इंटरनेट की सहायता से परोपकार के विषय पर दस अन्य संस्कृत सुभाषितों का संग्रह कीजिए (जैसे इस पाठ में दिए गए सुभाषितों जैसे और श्लोक खोजें)।
परिशिष्टम्
आगच्छन्तु! संस्कृतेन संभाषणं कुर्मः (सन्दर्भार्थम्)
यह पुस्तक का परिशिष्ट (Appendix) है — दैनिक संस्कृत-वार्तालाप के अभ्यास हेतु प्रश्नोत्तर, जो पाठ्यपुस्तक में पूर्णतः दिए गए हैं।
भवतः नाम किम्? → मम नाम राजेशः।
भवतः गृहं कुत्र अस्ति? → मम गृहं सञ्जयनगरे अस्ति।
भवान् किं करोति? → अहं कार्यं करोमि।
भवती किं लिखति? → अहं श्लोकं लिखामि।
सः कदा आगच्छति? → सः दशवादने आगच्छति।
कक्षायां कति छात्राः सन्ति? → कक्षायां त्रिंशत् छात्राः सन्ति।
रविः कुतः आगच्छति? → रविः ग्रन्थालयतः आगच्छति।
सः किमर्थं योगासनं करोति? → सः आरोग्यार्थं योगासनं करोति।
एतत् कस्य पुस्तकम्? → एतत् राजेशस्य पुस्तकम्।
भवत्याः आरोग्यं कथम् अस्ति? → मम आरोग्यं सम्यक् अस्ति।
नमस्ते। भवान् कथम् अस्ति? → नमस्ते। अहं कुशली अस्मि।
शारदे! भवती कथम् अस्ति? → आम्, अहमपि कुशलिनी अस्मि।
अद्य कः वासरः? → अद्य बुधवासरः।
इदानीं कः समयः? → इदानीं एकादशवादनम्।
भवती अद्य किं खादितवती? → अहम् अद्य दोसां खादितवती।
भवान् किं खादितवान्? → अहम् अद्य फलानि खादितवान्।
क्रियापद-अभ्यासः: बालकः/बालिका/सः/सा/वाहनं/रविः/गीता — गच्छति। त्वं — गच्छसि। अहं — गच्छामि।
‘करोति’ इत्युपयुज्य वाक्यानि: बालकः पूजां करोति। योगासनं करोति। कार्यं करोति। स्नानं करोति।
‘इच्छति’ इत्युपयुज्य वाक्यानि: राधा जलम् इच्छति। फलम् इच्छति। भोजनम् इच्छति। गीतम् इच्छति।
मुख्यानि क्रियापदानि: पठति, लिखति, खादति, पिबति, गच्छति, हसति, क्रीडति, मिलति, त्यजति, पृच्छति, नयति, भवति, अस्ति, जानाति, ददाति, शृणोति, प्रक्षालयति, मार्जयति, पश्यति, स्थापयति, स्मरति, उत्तिष्ठति, उपविशति।
