षष्ठः पाठः6 – क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम् (Krīḍāma Vayaṁ Ślokāntyākṣarīm) Class 8th Sanskrit (Deepakam) NCERT Solution

क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम् — समाधान | EduGrown
संस्कृतम् · दीपकम् · कक्षा ७

षष्ठः पाठः — क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्

विद्या-विषयक श्लोक, अर्थ एवं सम्पूर्ण अभ्यास-समाधान
📗 NCERT · अध्याय 6 · श्लोक-अन्त्याक्षरी
📖 श्लोक, अन्वय एवं भावार्थ (10 श्लोक)

🎮 यह पाठ एक अन्त्याक्षरी खेल है — दो दल ‘ज्ञानमाला’ और ‘रत्नमाला’ बारी-बारी विद्या से जुड़े श्लोक गाते हैं। एक श्लोक के अंतिम व्यंजन-वर्ण से अगला दल नया श्लोक आरंभ करता है। नीचे सभी दस श्लोक अर्थ सहित दिए हैं।

वर्षा के दिन सखियाँ 'श्लोक-अन्त्याक्षरी' खेलने का निश्चय करती हैं
वर्षा के दिन सखियाँ ‘श्लोक-अन्त्याक्षरी’ खेलने का निश्चय करती हैं
श्लोक 1विद्या बिना शोभा नहींअन्त्य: क्
रूपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः।
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः॥
पदच्छेदः — रूप-यौवन-सम्पन्नाः विशाल-कुल-सम्भवाः विद्या-हीनाः न शोभन्ते निर्गन्धाः इव किंशुकाः।
अन्वयः — रूपयौवनसम्पन्नाः विशालकुलसम्भवाः (परन्तु) विद्याहीनाः (जनाः) निर्गन्धाः किंशुकाः इव न शोभन्ते।
किंशुक (पलाश/टेसू) के फूल — सुंदर पर गंधहीन
किंशुक (पलाश/टेसू) के फूल — सुंदर पर गंधहीन
भावार्थः — जिनके पास सुंदर रूप, यौवन और उच्च कुल में जन्म भी है, किन्तु यदि वे विद्या अर्जित नहीं करते, तो उनकी शोभा नहीं होती। जैसे खिले हुए पलाश (टेसू) के फूल देखने में अत्यंत सुंदर होते हैं, पर उनमें सुगंध नहीं होती, इसलिए लोग उनका उपयोग नहीं करते। अतः रूप, यौवन और कुल की अपेक्षा विद्या ही श्रेष्ठ है।
श्लोक 2बुद्धिमान बनाम मूर्ख का समयअन्त्य: व्
काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्।
व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा॥
पदच्छेदः — काव्य-शास्त्र-विनोदेन कालः गच्छति धीमताम् व्यसनेन च मूर्खाणाम् निद्रया कलहेन वा।
अन्वयः — धीमतां कालः काव्यशास्त्रविनोदेन, मूर्खाणां च (कालः) व्यसनेन निद्रया कलहेन वा गच्छति।
बुद्धिमान लोग काव्य-शास्त्र के अध्ययन में समय लगाते हैं
बुद्धिमान लोग काव्य-शास्त्र के अध्ययन में समय लगाते हैं
भावार्थः — बुद्धिमान लोगों का समय काव्य और शास्त्रों के अनुशीलन (अध्ययन) में आनंदपूर्वक बीतता है, जबकि मूर्ख लोगों का समय व्यसन, अधिक नींद अथवा आपसी कलह में नष्ट होता है। अतः हमें भी नित्य विद्याभ्यास, पठन-लेखन में समय का सदुपयोग करना चाहिए।
श्लोक 3सज्जन बनाम दुर्जन का उपयोगअन्त्य: य्
विद्या विवादाय धनं मदाय, शक्तिः परेषां परिपीडनाय।
खलस्य साधोर्विपरीतमेतत्, ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय॥
पदच्छेदः — विद्या विवादाय धनम् मदाय शक्तिः परेषाम् परिपीडनाय खलस्य साधोः विपरीतम् एतत् ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय।
अन्वयः — खलस्य विद्या विवादाय, धनं मदाय, शक्तिः परेषां परिपीडनाय (भवति)। (परं) साधोः एतद्-विपरीतं — (विद्या) ज्ञानाय, (धनं) दानाय, (शक्तिः) रक्षणाय च (भवति)।
सज्जन अपने धन का उपयोग दान के लिए करते हैं
सज्जन अपने धन का उपयोग दान के लिए करते हैं
भावार्थः — दुष्ट (खल) व्यक्ति विद्या का उपयोग विवाद/कलह के लिए, धन का उपयोग अभिमान के लिए, और शक्ति का उपयोग दूसरों को पीड़ा देने के लिए करता है। किन्तु सज्जन (साधु) का स्वभाव इसके विपरीत होता है — वह विद्या का उपयोग ज्ञान बढ़ाने में, धन का दान में, और शक्ति का दुर्बलों की रक्षा में करता है।
श्लोक 4गुणहीन मनुष्य पशु समानअन्त्य: त्
येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः।
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति॥
पदच्छेदः — येषाम् न विद्या न तपः न दानम् ज्ञानम् न शीलम् न गुणः न धर्मः ते मर्त्य-लोके भुवि भार-भूताः मनुष्य-रूपेण मृगाः चरन्ति।
अन्वयः — येषां (जनानां) विद्या न, तपः न, दानं न, ज्ञानं न, शीलं न, गुणः न, धर्मः (अपि) न (अस्ति), ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः मृगाः मनुष्यरूपेण चरन्ति।
गुणहीन मनुष्य धरती पर पशु के समान भटकता है
गुणहीन मनुष्य धरती पर पशु के समान भटकता है
भावार्थः — जिन लोगों में न विद्या है, न तप, न दान, न ज्ञान, न शील (चरित्र), न गुण और न धर्म — वे इस मृत्युलोक में धरती पर भार हैं। वे मनुष्य के रूप में केवल पशुओं की भाँति इधर-उधर भटकते रहते हैं।
श्लोक 5विद्या से सब कुछ प्राप्तअन्त्य: व्
तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च लक्ष्मीर्वाणी यशस्विनी।
तत्त्वज्ञानं परा शान्तिर्यदा विद्या भवेत्तव॥
पदच्छेदः — तदा वृत्तिः च कीर्तिः च लक्ष्मीः वाणी यशस्विनी तत्त्वज्ञानम् परा शान्तिः यदा विद्या भवेत् तव।
अन्वयः — यदा विद्या भवेत्, तदा तव वृत्तिः, कीर्तिः, लक्ष्मीः, यशस्विनी वाणी, तत्त्वज्ञानं, परा शान्तिः च (भवेत्)।
गुरु के समीप विद्या-अर्जन से जीवन में सब कुछ प्राप्त होता है
गुरु के समीप विद्या-अर्जन से जीवन में सब कुछ प्राप्त होता है
भावार्थः — यदि तुम विद्या अर्जित करते हो, तब तुम्हें आजीविका (वृत्ति), कीर्ति, लक्ष्मी (धन), यशस्वी वाणी, तत्त्वज्ञान और परम शांति — ये सब प्राप्त होते हैं। इसलिए निरंतर विद्या-अर्जन करना चाहिए।
श्लोक 6विद्या की सर्वोच्च महिमाअन्त्य: श्
विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं,
विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः।
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता,
विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्याविहीनः पशुः॥
अन्वयः — विद्या नाम नरस्य अधिकं रूपं प्रच्छन्नगुप्तं धनं (च अस्ति)। विद्या भोगकरी यशःसुखकरी (च अस्ति)। विद्या गुरूणां गुरुः (अस्ति)। विदेशगमने विद्या बन्धुजनः (भवति)। विद्या परा देवता (अस्ति)। विद्या राजसु पूज्यते, धनं न हि (पूज्यते)। विद्याविहीनः (जनः) पशुः (भवति)।
राजसभा/समारोह में विद्वान् ही सम्मानित होते हैं
राजसभा/समारोह में विद्वान् ही सम्मानित होते हैं
भावार्थः — विद्या मनुष्य का सबसे श्रेष्ठ सौंदर्य और छिपा हुआ गुप्त धन है। विद्या भोग, यश और सुख देती है, गुरुओं की भी गुरु है। विदेश-यात्रा में विद्या ही बंधु है, और यह परम देवता है। राजसभा में विद्वान ही पूजे जाते हैं, धनी नहीं; इसलिए जो विद्याहीन है वह पशु के समान है।
श्लोक 7पाँच काम धीरे-धीरेअन्त्य: न्
शनैः पन्थाः शनैः कन्था शनैः पर्वतलङ्घनम्।
शनैर्विद्या शनैर्वित्तं पञ्चैतानि शनैः शनैः॥
पदच्छेदः — शनैः पन्थाः शनैः कन्था शनैः पर्वत-लङ्घनम् शनैः विद्या शनैः वित्तम् पञ्च एतानि शनैः शनैः।
अन्वयः — पन्थाः शनैः, कन्था शनैः, पर्वतलङ्घनं शनैः, विद्या शनैः, वित्तं शनैः च — एतानि पञ्च (कार्याणि) शनैः शनैः (करणीयानि)।
पर्वत धीरे-धीरे (क्रम से) ही चढ़ा जाता है
पर्वत धीरे-धीरे (क्रम से) ही चढ़ा जाता है
भावार्थः — मनुष्य को पाँच काम धीरे-धीरे, क्रमपूर्वक करने चाहिए — (1) मार्ग तय करना, (2) कन्था (गुदड़ी/चादर) सीना, (3) पर्वत पर चढ़ना, (4) विद्या अर्जित करना और (5) धन कमाना। ये सब सोपान-क्रम (सीढ़ी-दर-सीढ़ी) से ही सिद्ध होते हैं।
श्लोक 8विद्या बिना सुख नहींअन्त्य: त्
न विद्यया विना सौख्यं नराणां जायते ध्रुवम्।
अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यो विद्याभ्यासं समाचरेत्॥
पदच्छेदः — न विद्यया विना सौख्यम् नराणाम् जायते ध्रुवम् अतः धर्म-अर्थ-मोक्षेभ्यः विद्याभ्यासम् समाचरेत्।
अन्वयः — विद्यया विना नराणां ध्रुवं सौख्यं न जायते। अतः धर्म-अर्थ-मोक्षेभ्यः विद्याभ्यासं समाचरेत्।
विद्या एवं तप से ही स्थायी सुख की प्राप्ति
विद्या एवं तप से ही स्थायी सुख की प्राप्ति
भावार्थः — मनुष्यों के लिए विद्या-अर्जन अत्यंत आवश्यक है। विद्या के बिना मनुष्यों को निश्चित (स्थायी) सुख प्राप्त नहीं होता। इसलिए धर्म, अर्थ और मोक्ष — इन तीनों की प्राप्ति के लिए मनुष्य को विद्याभ्यास (विद्या का अभ्यास) करना चाहिए।
श्लोक 9विद्या सबका भूषणअन्त्य: ण्/न्
ताराणां भूषणं चन्द्रः लतानां भूषणं सुमम्।
पृथिव्याः भूषणं राजा विद्या सर्वस्य भूषणम्॥
पदच्छेदः — ताराणाम् भूषणम् चन्द्रः लतानाम् भूषणम् सुमम् पृथिव्याः भूषणम् राजा विद्या सर्वस्य भूषणम्।
अन्वयः — चन्द्रः ताराणां भूषणम् (अस्ति), सुमं लतानां भूषणम् (अस्ति), राजा पृथिव्याः भूषणम् (अस्ति), (परं) विद्या सर्वस्य भूषणम् (अस्ति)।
तारों का भूषण चन्द्रमा, लताओं का भूषण फूल
तारों का भूषण चन्द्रमा, लताओं का भूषण फूल
भावार्थः — तारों का भूषण (शोभा) चंद्रमा है, लताओं का भूषण फूल है, और पृथ्वी का भूषण राजा है। किन्तु विद्या तो सबका भूषण है — विद्या से समस्त मनुष्यों की शोभा बढ़ती है।
श्लोक 10विद्याधन सब धनों में प्रधानअन्त्य: न्
न चोरहार्यं न च राजहार्यं न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि।
व्यये कृते वर्धत एव नित्यं विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्॥
पदच्छेदः — न चोर-हार्यम् न च राज-हार्यम् न भ्रातृ-भाज्यम् न च भारकारि व्यये कृते वर्धते एव नित्यम् विद्या-धनम् सर्व-धन-प्रधानम्।
अन्वयः — (विद्याधनं) चोरहार्यं न (अस्ति), राजहार्यं न (अस्ति), भ्रातृभाज्यं न (अस्ति), भारकारि च न (अस्ति), व्यये कृते (विद्याधनं) नित्यं वर्धते एव, (अतः) विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् (अस्ति)।
विद्या-रूपी धन — कभी न घटने वाला अक्षय कोष
विद्या-रूपी धन — कभी न घटने वाला अक्षय कोष
भावार्थः — विद्या-रूपी धन को न चोर चुरा सकता है, न राजा छीन सकता है, न भाइयों में बँटता है, और न यह बोझ बनता है। बल्कि खर्च करने (बाँटने) पर यह और बढ़ता है। इसीलिए विद्याधन सब धनों में सर्वश्रेष्ठ (प्रधान) धन है।
योग्यता‑विस्तरः‘विद्या’ शब्दरूप (स्त्रीलिङ्ग, आकारान्त)
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाविद्याविद्येविद्याः
द्वितीयाविद्याम्विद्येविद्याः
तृतीयाविद्ययाविद्याभ्याम्विद्याभिः
चतुर्थीविद्यायैविद्याभ्याम्विद्याभ्यः
पञ्चमीविद्यायाःविद्याभ्याम्विद्याभ्यः
षष्ठीविद्यायाःविद्ययोःविद्यानाम्
सप्तमीविद्यायाम्विद्ययोःविद्यासु
संबोधन(हे) विद्ये!(हे) विद्ये!(हे) विद्याः!
💡 इसी प्रकार लता, छात्रा, बालिका आदि आकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों के रूप बनते हैं।
✍️ अभ्यासः — वयम् अभ्यासं कुर्मः
प्रश्न 1 अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु।
(एक शब्द में उत्तर लिखिए।)
(क) विद्याहीनाः कीदृशाः किंशुकाः इव न शोभन्ते?
उत्तरम् — निर्गन्धाः
(ख) धीमतां कालः कथं गच्छति?
उत्तरम् — काव्यशास्त्रविनोदेन
(ग) केषां कालः निद्रया कलहेन वा गच्छति?
उत्तरम् — मूर्खाणाम्
(घ) खलस्य विद्या किमर्थम्?
उत्तरम् — विवादाय
(ङ) सज्जनस्य विद्या किमर्थम्?
उत्तरम् — ज्ञानाय
(च) चन्द्रः केषां भूषणम् अस्ति?
उत्तरम् — ताराणाम्
(छ) सर्वधनप्रधानं किम्?
उत्तरम् — विद्याधनम्
प्रश्न 2 अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु।
(पूरे वाक्य में उत्तर लिखिए।)
(क) निर्गन्धाः किंशुकाः इव के न शोभन्ते?
उत्तरम् — विद्याहीनाः (जनाः) निर्गन्धाः किंशुकाः इव न शोभन्ते।
(ख) मूर्खाणां कालः कथं गच्छति?
उत्तरम् — मूर्खाणां कालः व्यसनेन निद्रया कलहेन वा गच्छति।
(ग) दुर्जनः विद्यायाः धनस्य शक्तेः च उपयोगं कथं करोति?
उत्तरम् — दुर्जनः विद्यायाः उपयोगं विवादाय, धनस्य उपयोगं मदाय, शक्तेः उपयोगं च परेषां परिपीडनाय करोति।
(घ) कीदृशाः मनुष्याः भुवि भारभूताः भवन्ति?
उत्तरम् — येषां विद्या, तपः, दानं, ज्ञानं, शीलं, गुणः, धर्मः च न (अस्ति), तादृशाः मनुष्याः भुवि भारभूताः भवन्ति।
(ङ) शनैः शनैः कानि साधनीयानि?
उत्तरम् — पन्थाः, कन्था, पर्वतलङ्घनं, विद्या, वित्तं च — एतानि पञ्च शनैः शनैः साधनीयानि।
प्रश्न 3 उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु।
(दोनों स्तंभों का सही मिलान कीजिए।)
  • तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्चयदा विद्या भवेत्तव
  • खलस्य साधोर्विपरीतमेतत्ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय
  • शनैर्विद्या शनैर्वित्तंपञ्चैतानि शनैः शनैः
  • विद्याहीना न शोभन्तेनिर्गन्धा इव किंशुकाः
  • न चोरहार्यं न च राजहार्यम्न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि
  • विद्या राजसु पूज्यतेन हि धनम्
  • अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यःविद्याभ्यासं समाचरेत्
प्रश्न 4 रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु।
(रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न बनाइए।) रेखांकित पद इस रंग में हैं।
(क) राजा पृथिव्याः भूषणं भवति।
प्रश्नः — राजा कस्याः भूषणं भवति? (उदाहरण)
(ख) साधोः विद्या ज्ञानाय भवति।
प्रश्नः — कस्य विद्या ज्ञानाय भवति?
(ग) विद्या गुरूणां गुरुः।
प्रश्नः — विद्या केषां गुरुः?
(घ) ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः भवन्ति।
प्रश्नः — ते मर्त्यलोके भुवि कीदृशाः भवन्ति?
(ङ) विद्याहीनाः न शोभन्ते।
प्रश्नः — के न शोभन्ते?
(च) सर्वस्य लोचनं शास्त्रम्
प्रश्नः — सर्वस्य लोचनं किम्?
(छ) विद्या राजसु पूज्यते।
प्रश्नः — का राजसु पूज्यते?
(ज) काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्।
प्रश्नः — केन धीमतां कालो गच्छति?
प्रश्न 5 मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु।
मञ्जूषा — रक्षणायमदायविवादायपरिपीडनायज्ञानायदानाय

सज्जनस्य (सज्जन का)

शक्तिः — रक्षणाय
विद्या — ज्ञानाय
धनम् — दानाय

दुर्जनस्य (दुर्जन का)

शक्तिः — परिपीडनाय
विद्या — विवादाय
धनम् — मदाय
प्रश्न 6 अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु।
(शब्दों की विभक्ति और वचन लिखिए।) यथा — ताराणाम् → षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम्
पदम्विभक्तिःवचनम्
ताराणाम्षष्ठीबहुवचनम्
(क) विद्याम्द्वितीयाएकवचनम्
(ख) धनस्यषष्ठीएकवचनम्
(ग) कलहेनतृतीयाएकवचनम्
(घ) नराणाम्षष्ठीबहुवचनम्
(ङ) मर्त्यलोकेसप्तमीएकवचनम्
(च) ज्ञानायचतुर्थीएकवचनम्
(छ) राजसुसप्तमीबहुवचनम्
परियोजना परियोजनाकार्यम् एवं कार्यकलापः
📝 परियोजनाकार्यम्
1. क, त, व, म, य — इन पाँच वर्णों से आरंभ होने वाले श्लोक एकत्र कर स्फोरकपत्र (चार्ट) पर लिखिए और शिक्षक की अनुमति से कक्षा की दीवार पर लगाइए।
2. पुस्तकालय, इंटरनेट, अध्यापकों एवं मित्रों से विविध सुभाषित एकत्र कर अन्त्याक्षरी-क्रम में लिखिए।
🎯 कार्यकलापः — खेल
(1) पदान्त्याक्षरी क्रीडा: रामः → मानवः → वनम् → नकुलः … (एक शब्द के अंतिम वर्ण से अगला शब्द)। ध्यान रहे — यदि शब्द के अंत में ‘म्’, विसर्ग या अनुस्वार हो, तो उससे पूर्व के व्यंजन-वर्ण से अगला शब्द बोलें।

(2) क्रियापदानां स्मरणक्रीडा: गच्छति → गच्छति पठति → गच्छति पठति लिखति → … (हर बार पिछली क्रियाएँ दोहराकर एक नई जोड़ें — स्मरण-शक्ति का खेल)।
✒️ वर्णलेखन्या श्लोक-पूर्ति (सुलेख)
नीचे दिए श्लोक को सुंदर अक्षरों में लिखिए —
क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्।
क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम्॥
अर्थ — क्षण-क्षण और कण-कण का उपयोग करके विद्या तथा धन कमाना चाहिए। क्षण नष्ट होने पर विद्या कहाँ, और कण नष्ट होने पर धन कहाँ?
@edugrown — क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम् · सम्पूर्ण समाधान ✨

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!