दीपकम् · कक्षा ७ · संस्कृतम्
प्रथमः पाठः — वन्दे भारतमातरम्
पाठगत-प्रश्नानां तथा अभ्यास-प्रश्नानां पूर्ण-समाधानम् (Complete Solutions)
१
पाठगत प्रश्नाः
Intext / Story Questionsपाठे बालकाः मातरं यत् यत् पृच्छन्ति, तेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि पाठात् एव सङ्कलितानि सन्ति।
प्र. मातः ! अस्य (‘वन्दे मातरम्’) कः अर्थः ?
उ. ‘वन्दे मातरम्‘ इत्यस्य अर्थः अस्ति यत् ‘अहं मातुः वन्दनं करोमि‘ इति — अर्थात् मैं माता को प्रणाम करता हूँ।
प्र. ‘इदं गीतं कः लिखितवान्’ इति जिज्ञासा ?
उ. महान् देशभक्तः बङ्किमचन्द्रः चट्टोपाध्यायः १८८२ तमे वर्षे ‘आनन्दमठः‘ इति नामकम् उपन्यासं लिखितवान्। ‘वन्दे मातरम्’ इति गीतं तस्मिन् एव उपन्यासे वर्तते।
प्र. मातः ! इदं गीतं कस्यां भाषायाम् अस्ति ?
उ. एतत् गीतं संस्कृतं बाङ्ग्ला च इति भाषाद्वये वर्तते।
प्र. अस्मिन् गीते वर्ण्यः विषयः कः अस्ति ?
उ. अस्मिन् गीते भारतमातुः स्वरूपस्य रम्यं वर्णनम् अस्ति।
प्र. अम्ब ! एतस्य गीतस्य किं वैशिष्ट्यम् ?
उ. स्वतन्त्रतायाः आन्दोलने सर्वे देशभक्ताः एतत् गीतं मन्त्रम् इव गायन्ति स्म। सम्प्रति अपि इदं गीतं श्रुत्वा गीत्वा च वयं सर्वे भारतीयाः प्रेरिताः भवामः।
प्र. राष्ट्रध्वजस्य विषये किम् ज्ञातव्यम् ?
उ. भारतमातुः हस्ते त्रिवर्णयुतः राष्ट्रध्वजः विलसति — केशरः, श्वेतः, हरितः च वर्णाः तस्मिन् विराजन्ते, मध्ये च नीलवर्णं धर्मचक्रम् शोभते।
२
वयम् अभ्यासं कुर्मः
Exercise Questions (Q.1 – Q.8)पाठान्ते दत्तानां सर्वेषां अभ्यास-प्रश्नानां विस्तृत-समाधानम् अधोलिखितम् अस्ति।
१
एकपदेन / पदद्वयेन उत्तरम्
(क) पर्वतराजः कः ?
हिमालयः। (हिमालयः एव पर्वतानां राजा इति कथ्यते, यः भारतमातुः मस्तके मुकुटरूपेण शोभते।)
(ख) समुद्रः कस्याः चरणौ प्रक्षालयति ?
भारतमातुः। रत्नाकरः समुद्रः स्वयं भारतमातुः चरणौ प्रक्षालयति इति पाठे वर्णितम्।
(ग) त्रिवर्णयुतः ध्वजः कुत्र विलसति ?
भारतमातुः हस्ते त्रिवर्णयुतः राष्ट्रध्वजः विलसति।
(घ) ध्वजस्थितः केशरवर्णः अस्मान् किं वक्तुं प्रेरयति ?
‘जयतु सैनिकः‘ इति वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति।
(ङ) कृषकबान्धवाः भारतभूमिं कैः सिञ्चन्ति ?
कृषकबान्धवाः भारतभूमिं स्व-स्वेदबिन्दुभिः (अपने पसीने की बूँदों से) सिञ्चन्ति।
(च) केषां धवलं यशः राष्ट्रध्वजस्य मध्ये विलसति ?
वैज्ञानिकानाम् धवलं यशः राष्ट्रध्वजस्य मध्ये धवलवर्णरूपेण विलसति।
(छ) सूर्यः कं विना नित्यं सञ्चरति ?
सूर्यः विरामं विना नित्यं सञ्चरति।
२
पूर्णवाक्येन उत्तरम्
(क) पवित्राः नद्यः काः ?
पवित्राः नद्यः — गङ्गा, यमुना, सरस्वती, सिन्धुः, ब्रह्मपुत्रः, गण्डकी, महानदी, नर्मदा, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी इत्यादयः सन्ति।
(ख) विविधेभ्यः प्रदेशेभ्यः जनाः किमर्थम् आगच्छन्ति ?
विविधेभ्यः प्रदेशेभ्यः जनाः तीर्थक्षेत्राणां धूलिं ललाटे स्थापयितुम् आगच्छन्ति।
(ग) धर्मचक्रं कं भावं बोधयति ?
धर्मचक्रं ‘चलनीयं कर्तव्यपथे वै, न विरम, सततं चल‘ इति भावं बोधयति — अर्थात् कर्तव्य-मार्गे सदैव अग्रे गन्तव्यम्, कदापि रुक्तव्यं न, आलस्यस्य प्रमादस्य च स्थानं जीवने न भवति।
(घ) कृषकबान्धवानां परिश्रमेण भारतभूमिः कथं सञ्जाता ?
कृषकबान्धवानां परिश्रमेण भारतभूमिः हरितवर्णमयी समृद्धा सस्यश्यामला च सञ्जाता।
(ङ) विज्ञानस्य केषु क्षेत्रेषु भारतीयैः यशः प्राप्तम् ?
विज्ञानस्य अणुशास्त्रे, सङ्गणकशास्त्रे, चिकित्साशास्त्रे, अन्तरिक्षशास्त्रे, आयुधशास्त्रे इत्यादिषु क्षेत्रेषु भारतीयैः वैज्ञानिकैः महत् यशः प्राप्तम्।
(च) अन्ते सर्वे किं गीतं गायन्ति ?
अन्ते सर्वे इदं गीतं गायन्ति — “वयं बालका भारतभक्ताः, वयं बालिका भारतभक्ताः। वयं हि सर्वे भारतभक्ताः, पृथ्वीं स्वर्गं जेतुं शक्ताः॥“
३
रेखाङ्कित-पदान् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणम्
यथा — अस्माकं वत्सला भारतमाता। → केषां वत्सला भारतमाता ?
(क) समुद्रः भारतमातुः चरणौ प्रक्षालयति।
→ समुद्रः कस्याः चरणौ प्रक्षालयति ?
(ख) जनाः तीर्थक्षेत्राणां धूलिं ललाटे स्थापयन्ति।
→ जनाः तीर्थक्षेत्राणां धूलिं कुत्र स्थापयन्ति ?
(ग) वीराः भारतमातुः सर्वदा सेवां कृतवन्तः।
→ के भारतमातुः सर्वदा सेवां कृतवन्तः ?
(घ) ‘जयतु कृषकः’ इति वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति।
→ किम् वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति ?
(ङ) नदी कष्टानि सहमाना प्रवहति।
→ का कष्टानि सहमाना प्रवहति ?
(च) वयं गौरववर्धनार्थं प्रयत्नं कुर्मः।
→ वयं किमर्थं प्रयत्नं कुर्मः ?
४
विभक्ति अनुसारं रूप-निर्माणम् (वचन-रूपाणि)
| क्र. | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | विभक्तिः |
|---|---|---|---|---|
| (क) | चरणम् | चरणौ | चरणान् | द्वितीया |
| (ख) | नदी | नद्यौ | नद्यः | प्रथमा |
| (ग) | ललाटे | ललाटयोः | ललाटेषु | सप्तमी |
| (घ) | देशाय | देशाभ्याम् | देशेभ्यः | चतुर्थी |
| (ङ) | चक्रम् | चक्रे | चक्राणि | प्रथमा |
| (च) | वैज्ञानिकेन | वैज्ञानिकाभ्याम् | वैज्ञानिकैः | तृतीया |
| (छ) | अहम् | आवाम् | वयम् | प्रथमा |
| (ज) | विज्ञानस्य | विज्ञानयोः | विज्ञानानाम् | षष्ठी |
इटैलिक (given) कोष्ठके प्रश्नपत्रे दत्तं पदम्, तथा हरित-वर्णे (green) पदम् अस्माभिः निर्मितम् उत्तरम् अस्ति।
५
वाक्यानाम् अनुवादः
(क) भारतभूमौ पवित्राः नद्यः प्रवहन्ति।
🇮🇳 हिन्दी: भारत की भूमि में पवित्र नदियाँ बहती हैं।
🌐 English: Sacred rivers flow in the land of India.
🌐 English: Sacred rivers flow in the land of India.
(ख) भारतस्य मस्तके हिमालयः मुकुटरूपेण शोभते।
🇮🇳 हिन्दी: भारत के मस्तक पर हिमालय मुकुट के रूप में सुशोभित होता है।
🌐 English: The Himalayas shine like a crown on India’s head.
🌐 English: The Himalayas shine like a crown on India’s head.
(ग) भारतभूमौ श्रेष्ठाः पर्वताः विराजन्ते।
🇮🇳 हिन्दी: भारत की भूमि में श्रेष्ठ पर्वत विराजमान हैं।
🌐 English: Excellent mountains reside in the land of India.
🌐 English: Excellent mountains reside in the land of India.
(घ) राष्ट्रध्वजे केशरः, श्वेतः, हरितः च वर्णाः सन्ति।
🇮🇳 हिन्दी: राष्ट्रध्वज में केसरिया, सफ़ेद और हरा — ये रंग हैं।
🌐 English: The national flag has saffron, white and green colours.
🌐 English: The national flag has saffron, white and green colours.
(ङ) वयं भारते जन्म प्राप्तवन्तः।
🇮🇳 हिन्दी: हमने भारत में जन्म प्राप्त किया है।
🌐 English: We have taken birth in India.
🌐 English: We have taken birth in India.
६
विभक्तिं वचनं च निर्धारयत
| क्र. | शब्दः | विभक्तिः | वचनम् |
|---|---|---|---|
| यथा | भारतमाता | प्रथमा विभक्तिः | एकवचनम् |
| (क) | नद्यः | प्रथमा विभक्तिः | बहुवचनम् |
| (ख) | ललाटे | सप्तमी विभक्तिः | एकवचनम् |
| (ग) | तीर्थक्षेत्राणाम् | षष्ठी विभक्तिः | बहुवचनम् |
| (घ) | देशस्य | षष्ठी विभक्तिः | एकवचनम् |
| (ङ) | बलिदानम् | द्वितीया विभक्तिः | एकवचनम् |
| (च) | कृषीवलबान्धवाः | प्रथमा विभक्तिः | बहुवचनम् |
| (छ) | अस्मान् | द्वितीया विभक्तिः | बहुवचनम् |
| (ज) | क्षेत्रेषु | सप्तमी विभक्तिः | बहुवचनम् |
प्रश्नक्रमाङ्के (क) मूलपत्रे “नद्यः” इति पदं दत्तम् आसीत् (न तु प्रथम पङ्क्तौ “भारतमाता” इति उदाहरणम् एव)।
७
पाठे प्रयुक्तानि क्रियापदानि
शृणुमःजानीमःअस्तिवर्तते
लिखितवान्विलसतिशोभतेविराजन्ते
प्रवहन्तिआगच्छन्तिसूचयतिप्रेरयति
गायन्तिसिञ्चन्तिबोधयतिकुर्मः
पाठे उपर्युक्ताः क्रियापदाः विविधेषु वाक्येषु प्रयुक्ताः सन्ति; प्रथमं पदं “शृणुमः” उदाहरणरूपेण दत्तम् आसीत्।
८
लट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु त्रिषु वचनेषु रूपाणि
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | भवति | भवतः | भवन्ति |
| मध्यमपुरुषः | भवसि | भवथः | भवथ |
| उत्तमपुरुषः | भवामि | भवावः | भवामः |
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | अस्ति | स्तः | सन्ति |
| मध्यमपुरुषः | असि | स्थः | स्थ |
| उत्तमपुरुषः | अस्मि | स्वः | स्मः |
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | इच्छति | इच्छतः | इच्छन्ति |
| मध्यमपुरुषः | इच्छसि | इच्छथः | इच्छथ |
| उत्तमपुरुषः | इच्छामि | इच्छावः | इच्छामः |
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | आगच्छति | आगच्छतः | आगच्छन्ति |
| मध्यमपुरुषः | आगच्छसि | आगच्छथः | आगच्छथ |
| उत्तमपुरुषः | आगच्छामि | आगच्छावः | आगच्छामः |
✦
सन्दर्भ-चित्राणि
Reference Illustrations from the chapter
