संयुक्त-व्यञ्जनानि
संयुक्त-व्यञ्जनानि किम् भवन्ति?
यदा द्वयोः अथवा बहूनां व्यञ्जन-वर्णानां मेलनं भवति, तदा संयुक्त-व्यञ्जनानि निर्मीयन्ते। उदाहरणार्थम् — क्ष = क् + ष्, त्र = त् + र्, ज्ञ = ज् + ञ्, द्य = द् + य्। जदा एतेषु स्वरः (अ, आ, इ…) योज्यते तदा पूर्ण-अक्षरं भवति — यथा क्ष् + अ = क्ष।
नियमः ये संयुक्त-व्यञ्जनानि सन्ति ते नवीनाः स्वतन्त्राः वर्णाः न सन्ति, अपितु पृथक्-पृथक् व्यञ्जन-वर्णानां विशिष्टा लेखन-शैली एव भवन्ति। एतैः सह आगतः स्वरः संयुक्त-व्यञ्जनेषु अन्तर्भूतः न भवति (अर्थात् स्वरः पृथक् एव गण्यते)।
वर्ण-वियोगः — समाधानम्
भागः १ — सरल-शब्दाः
भागः २ — संयुक्त-व्यञ्जन-युक्त शब्दाः
भागः ३ — त्रि-व्यञ्जन संयोगाः (न्त्र, ष्ट्र, त्स्य आदयः)
↑ परिचयं गच्छतुशब्दार्थाः — Vocabulary Reference
वर्ण-संयोगः — समाधानम्
Project Work — मार्गदर्शनम्
निर्देशः (मूल पाठ्यपुस्तकात्)
“प्रथम-पाठद्वयं विहाय अस्मिन् पुस्तके आगतानां दशानां संयुक्त-व्यञ्जन-पदानां संग्रहणं कुर्वन्तु। तेषां वर्ण-वियोगम् अपि कुर्वन्तु।”
अर्थात् — प्रथमौ द्वौ पाठौ (पाठ १ व २) त्यक्त्वा, पुस्तकस्य अग्रिमेषु पाठेषु (पाठ ३ तः अग्रे) आगतानि दश (10) संयुक्त-व्यञ्जन-युक्तानि पदानि सङ्गृह्य तेषां वर्ण-वियोगः करणीयः।
पुस्तके दत्तम् उदाहरणम्:
यथा एतत् कार्यं करणीयम्:
- पाठ ३, ४, ५ आदिषु पठितानि संयुक्त-व्यञ्जन-युक्तानि पदानि (यथा — विद्यालयः, स्वास्थ्यम्, धर्मः, कार्यम्, चित्रम् इत्यादीनि) चिनुत।
- दशानां पदानां सूचिं निर्मान्तु।
- प्रत्येकं पदं मूल-वर्णेषु (उपरि दर्शित-पद्धत्या) विभजन्तु — व्यञ्जनं + स्वरं + विसर्गं/अनुस्वारं पृथक् कुर्वन्तु।
- अस्मिन् पुटे उपरि दत्तां चिप्-शैलीं (chip style) अनुसृत्य स्व-उत्तराणि लिखितुं शक्नुथ।