द्वादशः पाठः – वीराङ्गना पन्नाधाया (Vīrāṅganā Pannādhāyā) Class 8th Sanskrit (Deepakam) NCERT Solution

वीराङ्गना पन्नाधाया — समाधान | EduGrown
संस्कृतम् · दीपकम् · कक्षा ७

द्वादशः पाठः — वीराङ्गना पन्नाधाया

कथा-सार, व्याकरण एवं सम्पूर्ण अभ्यास-समाधान
📗 NCERT · अध्याय 12 · त्याग एवं बलिदान की गाथा
📖 कथा-सार एवं व्याकरण
परिचयःवीरों की भूमि एवं वीराङ्गनाएँ
भारत की वीराङ्गनाएँ — त्याग एवं शौर्य की प्रतीक
भारत की वीराङ्गनाएँ — त्याग एवं शौर्य की प्रतीक

यह भारतभूमि वीरों और त्यागधनियों (बलिदानियों) की भूमि है। अथर्ववेद में कहा गया है — “माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः”। मातृभूमि की रक्षा में भारतीयों ने अपना सब कुछ अर्पित किया, और इनमें महिलाओं का भी बड़ा योगदान रहा। ऐसी ही वीराङ्गनाओं में राजस्थान की पन्नाधाया साहस, त्याग एवं निष्ठा की अद्वितीय मूर्ति थीं।

कथा 1बनवीर का षड्यंत्र

सोलहवीं शताब्दी में मेवाड़ के प्रसिद्ध महाराजा महाराणा सङ्ग्रामसिंह थे। उनके दो पुत्र थे — विक्रमादित्य और उदयसिंह। महाराणा के भाई पृथ्वीराज के अठारह पुत्रों में से एक था बनवीर। दुष्टबुद्धि बनवीर ने छल से विक्रमादित्य को मारकर मेवाड़ का शासन हड़प लिया। फिर उसने सोचा — “मैं ही एकमात्र उत्तराधिकारी बनूँ, कोई मेरा प्रतिस्पर्धी न रहे” — और उदयसिंह को मारने का कुतन्त्र (षड्यंत्र) रचा।

पन्नाधाया ने अपने पुत्र चन्दन को उदयसिंह की शय्या पर सुलाया
पन्नाधाया ने अपने पुत्र चन्दन को उदयसिंह की शय्या पर सुलाया
कथा 2पन्नाधाया का अद्वितीय बलिदान
बनवीर ने चन्दन को उदयसिंह समझकर मार डाला
बनवीर ने चन्दन को उदयसिंह समझकर मार डाला

बनवीर के षड्यंत्र को जानकर धाया (दाई) पन्नाधाया ने उदयसिंह के शयनस्थान पर अपने ही पुत्र चन्दन को सुला दिया। वह इसका दुष्परिणाम जानती थी। बनवीर ने शयनागार में आकर, वहाँ सोए चन्दन को ही उदयसिंह समझकर मार डाला। पन्नाधाया का यह निर्णय अकल्पनीय था — “व्यक्ति का हित नहीं, राष्ट्र का हित ही श्रेष्ठ है” — यही वह जानती थीं। उसने उदयसिंह को बनवीर के षड्यंत्र से (गुप्त रूप से) बचा लिया।

कथा 3महाराणा प्रताप का उदय
उदयसिंह के पुत्र — पराक्रमी महाराणा प्रताप
उदयसिंह के पुत्र — पराक्रमी महाराणा प्रताप

कालान्तर में वही उदयसिंह युद्ध में बनवीर को मारकर मेवाड़ का राजा बना। उसका पुत्र ही पराक्रमी योद्धा महाराणा प्रताप हुआ, जिसने अपने शौर्य से भारतीयों के हृदय में चिरस्थायी स्थान प्राप्त किया। कहा जाता है —

“यदि पन्नाधाया न अभविष्यत् तर्हि कुतो राणाप्रतापः?”
(यदि पन्नाधाया न होतीं, तो राणाप्रताप कहाँ से होते?)
सन्देशः — पन्नाधाया का त्याग एवं शौर्य जगत् में आचन्द्रार्कं (जब तक सूर्य-चंद्र हैं) अमर है। उनका बलिदान हमें शौर्य, राष्ट्रभक्ति, कर्तव्यनिष्ठा, बलिदान एवं विवेक सिखाता है।
व्याकरणलङ्-लकारः (भूतकाल) — पठ् धातु (परस्मैपद)
लङ्-लकार का प्रयोग भूतकाल (past tense) में होता है। जैसे — बालकः पाठम् अपठत् (बालक ने पाठ पढ़ा)।
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःअपठत्अपठताम्अपठन्
मध्यमपुरुषःअपठःअपठतम्अपठत
उत्तमपुरुषःअपठम्अपठावअपठाम
✍️ अभ्यासः — वयम् अभ्यासं कुर्मः
प्रश्न 1 अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु।
(एक शब्द में उत्तर लिखिए।)
(क) राजस्थानस्य वीराङ्गनासु का सुविख्याता?
उत्तरम् — पन्नाधाया
(ख) उदयसिंहः कस्य पुत्रः?
उत्तरम् — महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य
(ग) बनवीरः कं मारयितुम् कुतन्त्रम् अरचयत्?
उत्तरम् — उदयसिंहम्
(घ) कालान्तरे कः मेवाडस्य राजा अभवत्?
उत्तरम् — उदयसिंहः
(ङ) पन्नाधायायाः निर्णयः कीदृशः आसीत्?
उत्तरम् — अकल्पनीयः
(च) महाराणाप्रतापः केषां हृदये चिरं स्थानं प्राप्नोत्?
उत्तरम् — भारतीयानाम्
प्रश्न 2 अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु।
(क) पन्नाधाया कस्य अद्वितीयम् उदाहरणम् अस्ति?
उत्तरम् — पन्नाधाया साहसस्य, त्यागस्य, निष्ठायाः च अद्वितीयम् उदाहरणम् अस्ति।
(ख) महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रौ कौ आस्ताम्?
उत्तरम् — महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रौ विक्रमादित्यः उदयसिंहः च आस्ताम्।
(ग) दुष्टबुद्धिः बनवीरः किम् अचिन्तयत्?
उत्तरम् — बनवीरः अचिन्तयत् — “अहम् एकः एव उत्तराधिकारी भवेयम्, न कोऽपि मम प्रतिस्पर्धी स्यात्” इति।
(घ) बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया किम् अकरोत्?
उत्तरम् — पन्नाधाया उदयसिंहस्य शयनस्थाने स्वपुत्रं चन्दनं शायितवती
(ङ) आचन्द्रार्कं किं तिष्ठति?
उत्तरम् — पन्नाधायायाः त्यागः शौर्यं च आचन्द्रार्कं (जगति) तिष्ठति।
(च) पन्नाधायायाः बलिदानं किं शिक्षयति?
उत्तरम् — पन्नाधायायाः बलिदानं शौर्यं, राष्ट्रभक्तिं, कर्तव्यनिष्ठां, बलिदानं, विवेकं च शिक्षयति।
प्रश्न 3 उदाहरणानुसारम् उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु (लङ्-लकारः)।
(दिए गए पद के अनुसार उसी पुरुष के अन्य वचन भरिए।) रंगीन = भरे उत्तर।
धातुः / पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
(क) मिल् · प्रथमअमिलत्अमिलताम्अमिलन्
(ख) वद् · मध्यमअवदःअवदतम्अवदत
(ग) खाद् · मध्यमअखादःअखादतम्अखादत
(घ) लिख् · प्रथमअलिखत्अलिखताम्अलिखन्
(ङ) रक्ष् · उत्तमअरक्षम्अरक्षावअरक्षाम
(च) पिब् · मध्यमअपिबःअपिबतम्अपिबत
(छ) पृच्छ् · उत्तमअपृच्छम्अपृच्छावअपृच्छाम
(ज) मारय् · प्रथमअमारयत्अमारयताम्अमारयन्
(झ) भू · उत्तमअभवम्अभवावअभवाम
प्रश्न 4 वाक्यानि पठित्वा वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु।
(एकवचन वाक्य को द्विवचन एवं बहुवचन में बदलिए।)
एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
(क) सः शालाम् अगच्छत्।तौ शालाम् अगच्छताम्।ते शालाम् अगच्छन्।
(ख) बालिका पद्यम् अलिखत्।बालिके पद्यम् अलिखताम्।बालिकाः पद्यम् अलिखन्।
(ग) शिक्षकः अवदत्।शिक्षकौ अवदताम्।शिक्षकाः अवदन्।
(घ) सा चित्रम् अपश्यत्।ते चित्रम् अपश्यताम्।ताः चित्रम् अपश्यन्।
(ङ) त्वम् अक्रीडः।युवाम् अक्रीडतम्।यूयम् अक्रीडत।
(च) त्वं जलम् अनयः।युवां जलम् अनयतम्।यूयं जलम् अनयत।
(छ) अहं मन्दिरम् अगच्छम्।आवां मन्दिरम् अगच्छाव।वयं मन्दिरम् अगच्छाम।
(ज) अहं मधुरम् अखादम्।आवां मधुरम् अखादाव।वयं मधुरम् अखादाम।
प्रश्न 5 रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु।
यथा — महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य भ्राता पृथ्वीराजः → कस्य भ्राता पृथ्वीराजः? रेखांकित पद इस रंग में।
(क) सः अचिन्तयत्।
प्रश्नः — कः अचिन्तयत्?
(ख) शयनस्थाने चन्दनं शायितवती।
प्रश्नः — कुत्र चन्दनं शायितवती?
(ग) राष्ट्रहितं श्रेष्ठम्।
प्रश्नः — किं श्रेष्ठम्?
(घ) बनवीरः चन्दनम् अमारयत्।
प्रश्नः — बनवीरः कम् अमारयत्?
(ङ) तस्याः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्।
प्रश्नः — कस्याः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्?
(च) उदयसिंहः मेवाडस्य राजा अभवत्।
प्रश्नः — उदयसिंहः कस्य राजा अभवत्?
(छ) मम प्रतिस्पर्धी न स्यात्।
प्रश्नः — कस्य प्रतिस्पर्धी न स्यात्?
प्रश्न 6 प्रदत्तानां पदानां सन्धिं कुर्वन्तु।
यथा — विद्या + अभ्यासः = विद्याभ्यासः
विच्छेदसन्धि (उत्तर)नियम
(क) मम + अपिममापिअ+अ=आ (दीर्घ)
(ख) विद्या + अर्थीविद्यार्थीआ+अ=आ (दीर्घ)
(ग) सह + अनुभूतिःसहानुभूतिःअ+अ=आ (दीर्घ)
(घ) कवि + इन्द्रःकवीन्द्रःइ+इ=ई (दीर्घ)
(ङ) गिरि + ईशःगिरीशःइ+ई=ई (दीर्घ)
(च) वेद + अलङ्कारःवेदालङ्कारःअ+अ=आ (दीर्घ)
(छ) दैत्य + अरिःदैत्यारिःअ+अ=आ (दीर्घ)
(ज) सु + उक्तिःसूक्तिःउ+उ=ऊ (दीर्घ)
प्रश्न 7 वाक्यानि वर्तमानकाले (लट्-लकारे) परिवर्तयन्तु।
यथा — पन्नाधाया राज्यम् अरक्षत् → पन्नाधाया राज्यं रक्षति।
(क) उदयसिंहः वीरः आसीत्।
लट् — उदयसिंहः वीरः अस्ति
(ख) अहं तत् सर्वम् अपश्यम्।
लट् — अहं तत् सर्वं पश्यामि
(ग) बनवीरः कुतन्त्रम् अकरोत्।
लट् — बनवीरः कुतन्त्रं करोति
(घ) त्वं शयनस्थानम् अगच्छः।
लट् — त्वं शयनस्थानं गच्छसि
(ङ) ते कथाम् अपठन्।
लट् — ते कथां पठन्ति
(च) धात्री उदयसिंहम् अपृच्छत्।
लट् — धात्री उदयसिंहं पृच्छति
(छ) वयं शूराः अभवाम।
लट् — वयं शूराः भवामः
योग्यता‑विस्तरः क्तवतु-प्रत्ययान्त-पद (भूतकालिक कृदन्त)
सामान्यतः भूतकाल में लङ्-लकार के स्थान पर क्तवतु-प्रत्ययान्त पद का भी प्रयोग होता है। (पुं./स्त्री.)
धातुःलट् (वर्तमान)लङ् (भूत)क्तवतु (पुं./स्त्री.)
पठ्पठतिअपठत्पठितवान् / पठितवती
लिख्लिखतिअलिखत्लिखितवान् / लिखितवती
खाद्खादतिअखादत्खादितवान् / खादितवती
पा (पिब्)पिबतिअपिबत्पीतवान् / पीतवती
कृकरोतिअकरोत्कृतवान् / कृतवती
भूभवतिअभवत्भूतवान् / भूतवती
गम् (गच्छ्)गच्छतिअगच्छत्गतवान् / गतवती
नी (नय्)नयतिअनयत्नीतवान् / नीतवती
स्मृ (स्मर्)स्मरतिअस्मरत्स्मृतवान् / स्मृतवती
त्यज्त्यजतिअत्यजत्त्यक्तवान् / त्यक्तवती
प्रच्छ् (पृच्छ्)पृच्छतिअपृच्छत्पृष्टवान् / पृष्टवती
दृश् (पश्य्)पश्यतिअपश्यत्दृष्टवान् / दृष्टवती
अतिरिक्त राज्य के सप्त अङ्ग एवं युद्ध-व्यूह
राज्यस्य सप्त अङ्गानि — (1) स्वामी, (2) अमात्यः, (3) सुहृत्, (4) कोषः, (5) राष्ट्रम्, (6) दुर्गम्, (7) बलम्। — ये सुदृढ़ हों तो राष्ट्र सुदृढ़ होता है।
प्राचीन युद्ध-व्यूह — चक्रव्यूह, गरुडव्यूह, सर्पव्यूह, मकरव्यूह, अर्धचन्द्रव्यूह, मण्डलव्यूह, ऊर्मिव्यूह, क्रौञ्चव्यूह, वज्रव्यूह आदि।
विविध युद्ध-व्यूह (सैन्य-रचनाएँ) — गरुड, मण्डल, सर्प, वज्र, क्रौञ्च, अर्धचन्द्र
विविध युद्ध-व्यूह (सैन्य-रचनाएँ) — गरुड, मण्डल, सर्प, वज्र, क्रौञ्च, अर्धचन्द्र
परियोजना परियोजनाकार्यम् (Project Work)
भारत की वीराङ्गनाओं के चित्र एकत्र कर उनके पराक्रम का सारांश अपनी भाषा में लिखिए — जैसे रानी लक्ष्मीबाई, पद्मावती, कित्तूर रानी चेन्नम्मा, रानी रुद्रमादेवी, झलकारी बाई, रानी हाडी आदि।
@edugrown — वीराङ्गना पन्नाधाया · सम्पूर्ण समाधान ✨

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!