चतुर्दशः पाठः – आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः (Chapter 14 – Ālasyaṁ Hi Manuṣyāṇāṁ Śarīrastho Mahān Ripuḥ) | Class 6 Sanskrit (Deepakam) | NCERT Solutions

आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः — समाधानम्
दीपकम् · कक्षा ६ · चतुर्दशः पाठः

आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः

भिक्षुक-धनिक कथा-पाठस्य सर्वेषां अभ्यास-प्रश्नानां पूर्ण समाधानानि — द्वितीया-विभक्ति व्याकरणेन सह। (चित्ररहितम्)
द्वितीया विभक्तिः परिश्रमः vs आलस्यम् त्रिषु लिङ्गेषु पदच्छेद-अन्वय-भावार्थः
Intext · Page 141–143

कथा-सारः

माता राकेश को आलस्य छोड़कर परिश्रम करने को कहती है और भिक्षुक-धनिक की कहानी सुनाती है।

एक बड़े गाँव में एक भिक्षुक (भिखारी) रहता था। यद्यपि वह हृष्ट-पुष्ट युवक था, फिर भी वह भीख माँगता फिरता — “कृपया भिक्षा दीजिए, दरिद्र को दान कीजिए, पुण्य कमाइए।” कुछ लोग उसे धन देते, कुछ डाँट देते।

एक दिन उसी रास्ते से एक धनी व्यक्ति आया। भिक्षुक मन में सोचता है — “आज मेरा भाग्य अच्छा है, आज मुझे बहुत धन मिलेगा।” वह धनिक से भीख माँगता है। धनिक पूछता है — “तुम क्या चाहते हो?” भिक्षुक विनम्रता से कहता है — “मुझे बहुत धन चाहिए।”

धनिक कहता है — “मैं तुम्हें एक हज़ार रुपये देता हूँ, बदले में तुम मुझे अपने दोनों पैर दे दो।” भिक्षुक कहता है — “मैं अपने पैर कैसे दूँ? बिना पैरों के मैं कैसे चलूँगा?” धनिक फिर कहता है — “ठीक है, पाँच हज़ार रुपये लो, मुझे अपने दोनों हाथ दे दो।” भिक्षुक कहता है — “हाथों के बिना मैं भीख कैसे स्वीकारूँगा?” इसी तरह धनिक हज़ारों रुपयों के बदले भिक्षुक के कई अंग खरीदना चाहता है, परन्तु भिक्षुक हर बार मना कर देता है।

तब धनिक कहता है — “देखो मित्र! तुम्हारे पास ही हज़ारों की कीमत की वस्तुएँ (तुम्हारे अंग) हैं। फिर भी तुम स्वयं को कमज़ोर क्यों मानते हो? सौभाग्य से हमें मानव-जन्म मिला है। इसकी सफलता के लिए प्रयत्न करो। यहाँ से जाओ, शुभ हो।”

उस दिन से भिक्षुक ने भीख माँगना छोड़ दिया और परिश्रम से धन कमाकर सम्मानपूर्वक जीवन जीने लगा। इसीलिए सज्जन कहते हैं — “आलस्य ही मनुष्यों का शरीर में बसा सबसे बड़ा शत्रु है।”

↓ श्लोकं पश्यन्तु
Intext · Page 144

मुख्य-श्लोकः — व्याख्या

आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति॥
पदच्छेदः

आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः, न अस्ति उद्यमसमः बन्धुः कृत्वा यं न अवसीदति।

अन्वयः

आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः (अस्ति)। उद्यमसमः बन्धुः नास्ति यं कृत्वा न अवसीदति।

भावार्थः

आलस्य मनुष्यों के शरीर में स्थित एक बड़ा शत्रु है, क्योंकि आलस्य के कारण कोई भी कार्य सिद्ध नहीं होता। इसी तरह परिश्रम के समान कोई मित्र भी नहीं है, क्योंकि परिश्रम करके कोई भी दुःख नहीं पाता।

↑ कथां गच्छतु
Exercise · प्रश्न १

एकपदेन उत्तराणि यच्छन्तु

(क)
भिक्षुकः किं करोति स्म?
भिक्षाटनम्
(ख)
कदाचित् तेन मार्गेण कः आगच्छति?
धनिकः
(ग)
भिक्षुकः धनिकात् किम् इच्छति?
दानम्
(घ)
धनिकः भिक्षुकात् किं याचितवान्?
पादौ (हस्तौ अपि)
(ङ)
सौभाग्येन वयं किं प्राप्तवन्तः?
मानवजन्म
↑ श्लोकं गच्छतु
Exercise · प्रश्न २

प्रश्नानाम् उत्तराणि ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति पदेन लिखन्तु

यथा — ग्रामे कश्चन भिक्षुकः आसीत्। → आम्
(क) भिक्षुकः उन्नतः दृढकायः च आसीत्। → आम्
(ख) जनाः तस्मै दण्डं यच्छन्ति। → (जनाः धनं यच्छन्ति, दण्डं नहीं)
(ग) भिक्षुकः प्रभूतं धनम् इच्छति। → आम्
(घ) भिक्षुकः धनिकाय पादौ ददाति। → (भिक्षुकः पादौ देने से मना करता है)
(ङ) भिक्षुकः भिक्षाटनं त्यजति। → आम्
↑ प्रश्न १ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ३

द्वितीयाविभक्तेः शब्दानां द्विवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि लिखन्तु

यथा — चन्द्रशेखरः लेखं लिखति। → चन्द्रशेखरः लेखौ लिखति।
(क) आपणिकः अङ्कनीं ददाति। → आपणिकः अङ्कन्यौ ददाति।
(ख) मातामही कथां श्रावयति। → मातामही कथे श्रावयति।
(ग) सैनिकः मां रक्षति। → सैनिकः आवां रक्षति।
(घ) कृष्णः कन्दुकं गृह्णाति। → कृष्णः कन्दुकौ गृह्णाति।
(ङ) छात्रः श्लोकं पठति। → छात्रः श्लोकौ पठति।
↑ प्रश्न २ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ४

चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः वाक्यानि रचयन्तु

चित्रानुसार उपयुक्त कर्म-पद (accusative object) भरा गया है।
बालिकाः विद्यालयम् गच्छन्ति। (विद्यालय जाती छात्राएँ)
पक्षिणः फलानि खादन्ति। (पक्षी फल खा रहे हैं)
शिक्षकः पाठम् पाठयति। (शिक्षक पाठ पढ़ा रहे हैं)
नर्तकी मुद्राम् धरति। (नर्तकी नृत्य-मुद्रा धारण करती है)
अहं पुस्तकम् स्वीकरोमि। (मैं पुस्तक स्वीकार करता/करती हूँ)
↑ प्रश्न ३ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ५

कोष्ठके शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु

यथा — भक्तः (देव) नमति। → भक्तः देवं नमति।
(क) छात्राः (ग्रन्थ) पठन्ति। → छात्राः ग्रन्थं पठन्ति।
(ख) बालकाः (कथा) लिखन्ति। → बालकाः कथां लिखन्ति।
(ग) रमा (लेखनी) क्रीणाति। → रमा लेखनीं क्रीणाति।
(घ) शिक्षकः (अस्मद्) पाठयति। → शिक्षकः अस्मान् पाठयति।
(ङ) अर्जुनः (नदी) पश्यति। → अर्जुनः नदीं पश्यति।
(च) पितामही (रजनी) आह्वयति। → पितामही रजनीं आह्वयति।
(छ) अहं (युष्मद्) नमस्करोमि। → अहं युष्मान् नमस्करोमि।
(ज) कृषकः (क्षेत्र) कर्षति। → कृषकः क्षेत्रं कर्षति।
(झ) पर्यटकः (कन्याकुमारी) गच्छति। → पर्यटकः कन्याकुमारीं गच्छति।
(ञ) चित्रकारः (चित्र) रचयति। → चित्रकारः चित्रं रचयति।
↑ प्रश्न ४ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ६

द्वितीयाविभक्तेः एकवचनशब्दानां बहुवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि रचयन्तु

यथा — वयं सुभाषितं वदामः। → वयं सुभाषितानि वदामः।
(क) अरुणः दूरवाणीं नयति। → अरुणः दूरवाण्यः नयति।
(ख) पिता लेखनीम् आनयति। → पिता लेखनीः आनयति।
(ग) जननी पाकं पचति। → जननी पाकान् पचति।
(घ) मातामहः मां बोधयति। → मातामहः अस्मान् बोधयति।
(ङ) अग्रजा त्वाम् आह्वयति। → अग्रजा युष्मान् आह्वयति।
↑ प्रश्न ५ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ७

चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु

चित्र में विद्यालय-प्रांगण में वॉलीबॉल खेलते बच्चे, योगासन करते बच्चे, विज्ञान-प्रयोग करती छात्राएँ, और कम्प्यूटर पर काम करते बच्चे दिखाए गए हैं। इस दृश्य पर आधारित दस मॉडल-वाक्य —
छात्राः कन्दुकं क्षिपन्ति।
बालकाः वॉलीबॉल-क्रीडां कुर्वन्ति।
शिक्षकः योगासनं करोति।
बालकाः योगासनं कुर्वन्ति।
बालिके विज्ञान-प्रयोगं कुरुतः।
छात्राः प्रयोगं पश्यन्ति।
बालकः सङ्गणकं पश्यति।
माता बालकौ पाठयति।
माली पुष्पाणि सिञ्चति।
१०
बालकाः क्रीडाङ्गणं गच्छन्ति।
↑ प्रश्न ६ गच्छतु
Intext · Page 144

शब्दार्थाः — Vocabulary Reference

शब्दःअर्थःहिन्दीEnglish
दृढकायःदृढशरीरःदृढ शरीर वालाA person with strong body
भिक्षाटनम्भिक्षार्थं भ्रमणम्भीख के लिए घूमनाRoaming for begging
प्रभूतम्पर्याप्तम्/अधिकम्ढेर साराA lot of
अतीवअत्यधिकम्बहुत साराExcessive
मह्यम्मम कृतेमुझेFor me
शरीराङ्गानिशरीरस्य अङ्गानिशरीर के अङ्गBody parts
निराकृतवान्न स्वीकृतवान्अस्वीकार कियाRefused
दुर्बलम्बलहीनम्निर्बलWeak
त्यक्त्वात्यागं कृत्वात्याग करकेHaving left
नावसीदतिदुःखितः न भवतिदुःखी नहीं होता हैDoesn’t feel sad
योग्यताविस्तरः

द्वितीया-विभक्ति सारणी, अभ्यासः, श्लोकौ

१. शब्दरूप-सारणी (सन्दर्भार्थम्)

(क) अकारान्त-पुंलिङ्गशब्दाः
शब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
ग्रामग्रामम्ग्रामौग्रामान्
भिक्षुकभिक्षुकम्भिक्षुकौभिक्षुकान्
बालकबालकम्बालकौबालकान्
(ख) आकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दाः
शब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
भिक्षाभिक्षाम्भिक्षेभिक्षाः
मालामालाम्मालेमालाः
बालिकाबालिकाम्बालिकेबालिकाः
तत्ताम्तेताः
(ग) ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दाः
शब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
नदीनदीम्नद्यौनदीः
लेखनीलेखनीम्लेखन्यौलेखनीः
भगिनीभगिनीम्भगिन्यौभगिनीः
(घ) अकारान्त-नपुंसकलिङ्गशब्दाः
शब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
फलफलम्फलेफलानि
जलजलम्जलेजलानि
गृहगृहम्गृहेगृहाणि
(ङ) सर्वनामशब्दाः
शब्दःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
अस्मद्माम्आवाम्अस्मान्
युष्मद्त्वाम्युवाम्युष्मान्
तद्तम्तौतान्
एतद्एतम्एतौएतान्

२. उदाहरणानुसारं द्वितीयाविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु

३. श्लोकौ

विना वेदं विना गीतां विना रामायणीं कथाम्।
विना कविं कालिदासं भारतं भारतं न हि॥
भावार्थः

वेद, गीता, रामायण की कथा, और कवि कालिदास के बिना भारत सच्चे अर्थों में “भारत” नहीं है। अर्थात् भारत का वास्तविक स्वरूप वेद, गीता, रामायण और कालिदास के काव्यों में ही देखा जा सकता है।

रामं स्कन्दं हनूमन्तं वैनतेयं वृकोदरम्।
शयने यः स्मरेन्नित्यं दुःस्वप्नस्तस्य नश्यति॥
भावार्थः

जो व्यक्ति सोते समय नित्य राम, स्कन्द (कार्तिकेय), हनुमान, गरुड़ (वैनतेय) और भीम (वृकोदर) का स्मरण करता है, उसका दुःस्वप्न (बुरा सपना) नष्ट हो जाता है।

४. कार्यकलापः — भाषाक्रीडा (सन्दर्भार्थम्)

बच्चों को दो समूहों में बाँटा जाता है। शिक्षक एक शब्द (प्रथमा विभक्ति में) बोलते हैं। पहले समूह का कोई छात्र उसी शब्द का द्वितीया-विभक्ति एकवचन रूप बोलता है, फिर दूसरे समूह का छात्र उसी शब्द का बहुवचन रूप बोलता है। जो समूह सही उत्तर देता है, उसे अंक मिलते हैं। इसी प्रकार द्वितीया-विभक्ति में वाक्य-निर्माण की प्रतियोगिता भी की जा सकती है।

↑ प्रश्न ७ गच्छतु
परियोजनाकार्यम्

मार्गदर्शनम्

निर्देशाः एवं सहायता

  1. चित्राधारित १० वाक्यानि: पाठ में दिखाए गए चित्रों (भिक्षुक, धनिक, मार्ग, आदि) के आधार पर द्वितीया विभक्ति का प्रयोग करते हुए दस वाक्य बनाइए — प्रश्न ७ के मॉडल-उत्तर इसमें सहायक हो सकते हैं।
  2. स्व-दिनचर्या (१० वाक्य, द्वितीया विभक्ति): अपनी दिनचर्या को द्वितीया विभक्ति के प्रयोग से लिखिए। उदाहरण:
    १. अहं प्रातः जलं पिबामि।
    २. अहं दन्तधावनं करोमि।
    ३. अहं स्नानं करोमि।
    ४. अहं प्रातराशं करोमि।
    ५. अहं विद्यालयं गच्छामि।
    ६. अहं पाठं पठामि।
    ७. अहं गृहपाठं लिखामि।
    ८. अहं क्रीडाङ्गणं गच्छामि।
    ९. अहं भोजनं करोमि।
    १०. अहं निद्रां करोमि।
  3. अरुणिमा सिन्हा — निबन्धः: अरुणिमा सिन्हा एक भारतीय पर्वतारोही हैं, जो एक दुर्घटना में अपना एक पैर खो देने के बाद भी माउंट एवरेस्ट पर चढ़ने वाली विश्व की पहली महिला दिव्यांग (amputee) पर्वतारोही बनीं। उनके साहस और दृढ़-संकल्प के विषय में जानकारी एकत्र करके अपनी भाषा में दस वाक्यों का निबन्ध लिखिए — यह विषय भी इसी पाठ के “परिश्रम व दृढ़-संकल्प” के भाव से जुड़ा है।
EDUGROWN · आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः · कक्षा ६ दीपकम् — समाधान-सङ्कलनम्

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!