दीपकम् · कक्षा ६ · चतुर्थः पाठः
अहं च त्वं च
पाठे दत्तानां सर्वेषां अभ्यास-प्रश्नानां (रिक्तस्थान-पूर्तिः, वाक्य-निर्माणम्, मेलनम्, प्रश्ननिर्माणम्) पूर्ण-समाधानानि, नियमैः सह।
नियमाःIntext · पुरुष-तालिका
लिङ्ग-रूपाणिIntext · उदाहरणानि
प्रश्न २रिक्तस्थान-पूर्तिः
प्रश्न ३वाक्य-निर्माणम्
प्रश्न ४मेलनम्
प्रश्न ५प्रश्ननिर्माणम्
परियोजनाअस्मद्/युष्मद् रूपाणि
Intext · Page 58–59
पुरुष-त्रयम् (Three Persons) — नियमाः
नियमः १ अहम्, आवाम्, वयम् — एतेषां प्रयोगः उत्तमपुरुषस्य क्रियापदेन (अस्मि, स्वः, स्मः) सह भवति।
नियमः २ त्वम्, युवाम्, यूयम् — एतेषां प्रयोगः मध्यमपुरुषस्य क्रियापदेन (असि, स्थः, स्थ) सह भवति।
नियमः ३ भवान्/भवती, सः/सा आदयः — एतेषां प्रयोगः प्रथमपुरुषस्य क्रियापदेन (अस्ति, स्तः, सन्ति) सह भवति।
अनुस्वार-नियमः व्यञ्जनवर्णात् पूर्वं पदान्तस्य ‘म्’ इत्यस्य स्थाने ‘अनुस्वारः’ लेखनीयः। यथा — पुस्तकं नास्ति। (पुस्तकम् अस्ति → व्यञ्जनात् पूर्वे ‘म्’ अनुस्वारे परिवर्तते।)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | भवान्/भवती अस्ति | भवन्तौ/भवत्यौ स्तः | भवन्तः/भवत्यः सन्ति |
| मध्यमपुरुषः | त्वम् असि | युवां स्थः | यूयं स्थ |
| उत्तमपुरुषः | अहम् अस्मि | आवां स्वः | वयं स्मः |
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | सः/सा गच्छति | तौ/ते गच्छतः | ते/ताः गच्छन्ति |
| मध्यमपुरुषः | त्वम् गच्छसि | युवां गच्छथः | यूयं गच्छथ |
| उत्तमपुरुषः | अहम् गच्छामि | आवां गच्छावः | वयं गच्छामः |
(दे॑त्वे पाठ्यपुस्तके पूर्णतया दत्ते इमे द्वे कोष्टके — संदर्भार्थम्)
Intext · Page 49–51
पुंलिङ्गम् / स्त्रीलिङ्गम् — प्रतिरूपाणि
एतानि उदाहरणानि पाठ्यपुस्तके पूर्णतया दत्तानि सन्ति — पैटर्न-अवगमनार्थं यहाँ पुनः दर्शितानि।
पुंलिङ्ग-प्रश्नशब्दाः: कः/कौ/के · स्त्रीलिङ्ग-प्रश्नशब्दाः: का/के/काः
Exercise · प्रश्न २
पेटिकातः उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु
पेटिका: त्वं · युवां · यूयं · अहम् · आवां · वयं
यथा
त्वं छात्रः असि।
(क)
………………. शिक्षकौ स्वः।
आवां शिक्षकौ स्वः।
(ख)
मञ्चे ………………. नर्तक्यः स्थ।
मञ्चे यूयं नर्तक्यः स्थ।
(ग)
अत्र ………………. अस्मि।
अत्र अहम् अस्मि।
(घ)
सभायां ………………. गायिके स्थः।
सभायां युवां गायिके स्थः।
(ङ)
विद्यालये ………………. स्मः।
विद्यालये वयं स्मः।
(च)
वैद्यालये ………………. चिकित्सिका असि।
वैद्यालये त्वं चिकित्सिका असि।
Exercise · प्रश्न ३
चित्रं दृष्ट्वा उदाहरणस्य अनुगुणं वाक्यानि लिखन्तु
प्रत्येकं चित्र-त्रये (१ व्यक्ति → २ व्यक्ती → ३+ व्यक्तयः) अनुसृत्य एकवचन-द्विवचन-बहुवचन-वाक्यानि।
उत्तमपुरुषः (अहम् → आवां → वयं)
मध्यमपुरुषः (त्वं → युवां → यूयं)
↑ प्रश्न २ गच्छतुExercise · प्रश्न ४
उदाहरणानुगुणं वाक्यानि परस्परं योजयन्तु
प्रत्येकः विषयः (subject) एकवचन → द्विवचन → बहुवचन क्रमेण मेलनीयः — समानपुरुषः (उत्तम/मध्यम) एवं समान-व्यक्ति एव सम्बद्धाः भवन्ति।
↑ प्रश्न ३ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ५
उदाहरणानुगुणम् उत्तराणां प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु
यथा — त्वं चिकित्सकः। → कः चिकित्सकः? / त्वं कः?
↑ प्रश्न ४ गच्छतु
परियोजनाकार्यम्
अस्मद्-युष्मद्-शब्दरूपाणि (पूर्ण-रूप-कोष्टकम्)
निर्देशः
“अस्मद्-युष्मद्-शब्दयोः सर्वाणि रूपाणि स्फोरकपत्रे लिखन्तु” — अर्थात् दोनों सर्वनाम-शब्दानां सप्तसु विभक्तिषु त्रिषु वचनेषु सर्वाणि रूपाणि लेखनीयानि। मानक-रूपाणि निम्नलिखित-कोष्टके दत्तानि सन्ति।
अस्मद्-शब्दरूपाणि (I / we)
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अहम् | आवाम् | वयम् |
| द्वितीया | माम् / मा | आवाम् / नौ | अस्मान् / नः |
| तृतीया | मया | आवाभ्याम् | अस्माभिः |
| चतुर्थी | मह्यम् / मे | आवाभ्याम् / नौ | अस्मभ्यम् / नः |
| पञ्चमी | मत् | आवाभ्याम् | अस्मत् |
| षष्ठी | मम / मे | आवयोः / नौ | अस्माकम् / नः |
| सप्तमी | मयि | आवयोः | अस्मासु |
युष्मद्-शब्दरूपाणि (You)
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | त्वम् | युवाम् | यूयम् |
| द्वितीया | त्वाम् / त्वा | युवाम् / वाम् | युष्मान् / वः |
| तृतीया | त्वया | युवाभ्याम् | युष्माभिः |
| चतुर्थी | तुभ्यम् / ते | युवाभ्याम् / वाम् | युष्मभ्यम् / वः |
| पञ्चमी | त्वत् | युवाभ्याम् | युष्मत् |
| षष्ठी | तव / ते | युवयोः / वाम् | युष्माकम् / वः |
| सप्तमी | त्वयि | युवयोः | युष्मासु |