संस्कृतम् · दीपकम् · कक्षा ७
एकादशः पाठः — द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः
पाठ-सार, तथ्य एवं सम्पूर्ण अभ्यास-समाधान
📗 NCERT · अध्याय 11 · अण्डमान द्वीपसमूह
📖 पाठ-सार एवं महत्त्वपूर्ण तथ्य
इस पाठ में अध्यापिका और विद्यार्थियों के संवाद द्वारा भारत के सुंदर द्वीपसमूह अण्डमान का परिचय दिया गया है — इसका इतिहास, प्रसिद्ध स्थान, जनजातियाँ, आजीविका एवं पर्यटन। नीचे पाठ के मुख्य तथ्य और चित्र क्रम से दिए हैं।
तथ्य 1स्थिति एवं नाम
- अण्डमान भारत के आठ केन्द्रशासित प्रदेशों में से एक है।
- इसकी राजधानी श्रीविजयपुरम् है (पहले नाम — पोर्ट-ब्लेयर, आंग्ल शासन द्वारा दिया गया)।
- रामायण काल में इसका नाम ‘हण्डुकमान्’ (‘हनुमान्’ का परिवर्तित रूप) था; प्रथम शताब्दी में ‘अगादेमन्’, फिर ‘अङ्गादेमन्’ हुआ।
तथ्य 2सेल्युलर जेल एवं स्वतंत्रता-संग्राम
- यहाँ ‘सेल्युलर’ कारागार है, जिसका दूसरा नाम ‘कालापानी’ है — यह अंग्रेज़ों द्वारा क्रांतिकारियों के दमन हेतु बनाया गया तीन तल का कारागार था।
- यहीं महान देशभक्त स्वातन्त्र्यवीर सावरकर ने मातृभूमि की रक्षा हेतु दस वर्ष तक कल्पनातीत घोर कष्ट सहा।
- यह स्थान ‘यूनेस्को’ (UNESCO) की वैश्विक धरोहर-सूची में संरक्षित है।
तथ्य 3जनजातियाँ
- यहाँ अण्डमानी, ओङ्गी, जारवा, सेण्टिनली आदि विशिष्ट जनजातियाँ निवास करती हैं।
- सरकार इनकी आजीविका हेतु नारियल के उद्यान बनवाती है। सेण्टिनली जनजाति समाज से दूर रहती है और इनकी जनसंख्या बहुत कम है।
तथ्य 4पर्यटन एवं गतिविधियाँ
- प्रमुख स्थान — महात्मा गांधी मरीन राष्ट्रीय उद्यान, नॉर्थ-बे-द्वीप, समुद्रिका नौसेना संग्रहालय, कालापत्थर तट, विजयनगर तट।
- राधानगर तट सबसे विशिष्ट है — यहाँ श्वेत बालू (श्वेतरेणु), नीला-निर्मल जल एवं पारदर्शी समुद्रतल अविस्मरणीय है।
- स्वराजद्वीप (एलीफेण्टा तट) में स्कूबा-डाइविंग, स्नॉर्कलिंग एवं सिन्धु-तल-विहार (sea-walk) होते हैं।
तथ्य 5आजीविका
- लोग मुक्तामाला (मोतियों की माला), शुक्ति-शिल्प, नारियल-शिल्प, मसाले आदि के उत्पादन एवं व्यापार से आजीविका चलाते हैं।
- कुछ लोग कृषि और मत्स्य-व्यापार से जीविका चलाते हैं।
योग्यता‑विस्तरःद्वीपों के पुराने एवं नए नाम
| पुरातन नाम | नूतन (नया) नाम |
|---|---|
| रॉस-द्वीपः | नेताजीसुभाषचन्द्रबोसद्वीपः |
| नील-द्वीपः | शहीदद्वीपः |
| हैवलॉक-द्वीपः | स्वराजद्वीपः |
🌊 शब्दार्थ — स्कूबा-डाइविंग (गहरे जल में तैरना), स्नॉर्कलिंग (जल की सतह पर तैरना), सी-वॉक/सिन्धु-तल-विहार (समुद्रतल तक चलना), कोरल-रीफ़ (प्रवाल-शैलसमूह)।
विभात्यवाच्याम्बुधिगर्भशोभी पुत्रः कनिष्ठः ननु भारतस्य।
सुनीलवारिश्रितस्निग्धगात्रः द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः॥
सुनीलवारिश्रितस्निग्धगात्रः द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः॥
— अण्डमान-प्रशस्तिः (पाठ के अंत में गाया गया श्लोक)। भावार्थ — समुद्र की गोद में शोभायमान, भारत का यह प्रिय ‘छोटा पुत्र’, नीले जल में स्निग्ध शरीर वाला अण्डमान द्वीपों में सबसे रमणीय है।
✍️ अभ्यासः — वयम् अभ्यासं कुर्मः
प्रश्न 1 पाठं पठित्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं मेलयन्तु।
(‘क’ एवं ‘ख’ स्तंभों का सही मिलान कीजिए।)
- हान्दुमान्➜अण्डमानः
- कालापानी➜सेल्यूलरकारागारः
- जारवा➜जनजातिः
- स्वराजद्वीपः➜एलीफेण्टा
- राधानगरतटः➜श्वेतरेणुः
- स्वातन्त्र्यवीरः➜सावरकरः
प्रश्न 2 अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु।
(पूरे वाक्य में उत्तर लिखिए।)
(क) रामायणकाले अण्डमानद्वीपस्य नाम किम् आसीत्?
उत्तरम् — रामायणकाले अण्डमानद्वीपस्य नाम ‘हण्डुकमान्’ आसीत्।
(ख) स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः कति वर्षाणि कष्टं सोढवान्?
उत्तरम् — स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः दश वर्षाणि (यावत्) कष्टं सोढवान्।
(ग) अण्डमानद्वीपे काः जनजातयः निवसन्ति?
उत्तरम् — अण्डमानद्वीपे अण्डमानी, ओङ्गी, जारवा, सेण्टिनली इत्यादयः जनजातयः निवसन्ति।
(घ) अण्डमानद्वीपे आजीविकार्थं जनाः किं कुर्वन्ति?
उत्तरम् — जनाः मुक्तामालानां, शुक्तिशिल्पानां, नारिकेल-शिल्पानां, उपस्कराणां च उत्पादनेन वाणिज्येन च आजीविकां कुर्वन्ति; केचन कृषिकार्येण मत्स्यव्यापारेण च जीविकां निर्वहन्ति।
(ङ) अन्ते सर्वे मिलित्वा कं श्लोकं गायन्ति?
उत्तरम् — अन्ते सर्वे मिलित्वा “हुतात्मनां पूततपःस्थलीयम्…” इति श्लोकं (अण्डमान-प्रशस्तिं) गायन्ति।
प्रश्न 3 पाठं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु।
(पाठ देखकर रिक्त स्थान भरिए।)
(क) अण्डमानद्वीपस्य राजधानी ________ अस्ति।
उत्तरम् — श्रीविजयपुरम्।
(ख) सूर्यांशः गृहं गत्वा ________ अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत्।
उत्तरम् — जालपुटे (वेबसाइट पर)।
(ग) प्रथमशताब्द्याम् अस्य नाम ________ इति आसीत्।
उत्तरम् — अगादेमन्।
(घ) अस्मिन् द्वीपे ________ इति कारागारम् अस्ति।
उत्तरम् — सेल्युलर (कालापानी)।
(ङ) वयं स्वातन्त्र्यवीराणां ________ सुखेन जीवामः।
उत्तरम् — बलिदानेन।
(च) कालापानी ________ संस्थायाः वैश्विकसम्पदः सूच्यां संरक्षितम्।
उत्तरम् — यूनेस्को।
(छ) कृषिकार्येण ________ च जीविकां निर्वहन्ति।
उत्तरम् — मत्स्यव्यापारेण।
प्रश्न 4 विशेषण-विशेष्यपदानां मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु।
(विशेषण को विशेष्य से मिलाकर सही रूप लिखिए।) यथा — नीलम् + समुद्रम् → नीलं समुद्रम्
| विशेषण | विशेष्य | सही मेल |
|---|---|---|
| (क) नीलम् | समुद्रम् | नीलं समुद्रम् |
| (ख) सुन्दरतमेषु | समुद्रतटेषु | सुन्दरतमेषु समुद्रतटेषु |
| (ग) स्वीयाः | रीतिपरम्पराः | स्वीयाः रीतिपरम्पराः |
| (घ) विविधवर्णाः | मत्स्याः | विविधवर्णाः मत्स्याः |
| (ङ) स्थानीये | आपणे | स्थानीये आपणे |
| (च) प्रथमम् | स्थानम् | प्रथमं स्थानम् |
प्रश्न 5 पट्टिकातः पदानि चित्वा विशेषणानुसारं विशेष्यपदं लिखन्तु।
पट्टिका — वृक्षान्गुरुकुलम्गृहेतटस्यपाठशालांपुस्तकानिशाटिकायांगजाययुवतीमार्गः
| विशेषण | विशेष्य (उत्तर) | विशेषण | विशेष्य (उत्तर) |
|---|---|---|---|
| (क) नूतने | गृहे | (ख) पवित्रं | गुरुकुलम् |
| (ग) रक्तायां | शाटिकायां | (घ) उत्तमानि | पुस्तकानि |
| (ङ) सुदीर्घः | मार्गः | (च) सुन्दरी | युवती |
| (छ) उन्नतान् | वृक्षान् | (ज) विशालां | पाठशालां |
| (झ) स्थूलाय | गजाय | (ञ) तस्य | तटस्य |
प्रश्न 6 पट्टिकातः सर्वनामविशेषणपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु।
पट्टिका — तेतस्मिन्तत्तेषांएषातौतस्यैताःतेनसः
(क) ________ पुष्पाणाम् उद्यानम् अस्ति।
तेषां पुष्पाणाम् उद्यानम् अस्ति।
(ख) ________ वृद्धा आपणं गच्छति।
एषा वृद्धा आपणं गच्छति।
(ग) ________ चित्रे चन्द्रयानम् अस्ति।
तस्मिन् चित्रे चन्द्रयानम् अस्ति।
(घ) ________ शिक्षकः संस्कृतं पाठयति।
सः शिक्षकः संस्कृतं पाठयति।
(ङ) ________ बालकाः जलं पिबन्ति।
ते बालकाः जलं पिबन्ति।
(च) ________ पुष्पम् आकर्षकम् अस्ति।
तत् पुष्पम् आकर्षकम् अस्ति।
(छ) ________ कन्दुकेन क्रीडन्ति।
तेन कन्दुकेन क्रीडन्ति।
(ज) ________ शिक्षिकाः गीतं शिक्षयन्ति।
ताः शिक्षिकाः गीतं शिक्षयन्ति।
(झ) ________ मयूरौ नृत्यतः।
तौ मयूरौ नृत्यतः।
(ञ) ________ बालिकायै पुस्तकानि यच्छ।
तस्यै बालिकायै पुस्तकानि यच्छ।
प्रश्न 7 पाठे प्रयुक्तानि अव्ययपदानि क्रियापदानि च चित्वा समुचिते स्थाने लिखन्तु।
(पाठ में प्रयुक्त अव्यय एवं क्रियापद छाँटकर लिखिए।)
अव्ययानि (अव्यय पद):
कुत्र (उदा.), अद्य, ह्यः, तत्र, अधुना, प्रायः, ततः, एव, अपि, नैव, यावत्, सर्वत्र, खलु, सह, दूरे, इति।
कुत्र (उदा.), अद्य, ह्यः, तत्र, अधुना, प्रायः, ततः, एव, अपि, नैव, यावत्, सर्वत्र, खलु, सह, दूरे, इति।
क्रियापदानि (क्रिया पद):
स्मरामि (उदा.), अस्ति, जानीमः, इच्छामः, अकरवम्, दृष्टवान्, निवसन्ति, अकरोत्, सोढवान्, जीवामः, कुर्वन्ति, गायामः, गमिष्यामः, अगच्छम्।
स्मरामि (उदा.), अस्ति, जानीमः, इच्छामः, अकरवम्, दृष्टवान्, निवसन्ति, अकरोत्, सोढवान्, जीवामः, कुर्वन्ति, गायामः, गमिष्यामः, अगच्छम्।
प्रश्न 8 पदानां स्वरूपं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं लिखन्तु (समास)।
(षष्ठी-तत्पुरुष समास बनाइए।) यथा — समुद्रस्य मध्ये → समुद्रमध्ये
| विग्रह | समस्तपदम् (उत्तर) |
|---|---|
| समुद्रस्य मध्ये | समुद्रमध्ये |
| (क) द्वीपानां समूहः | द्वीपसमूहः |
| (ख) रामायणस्य काले | रामायणकाले |
| (ग) भारतस्य भूमिः | भारतभूमिः |
| (घ) उद्योगस्य विषयः | उद्योगविषयः |
| (ङ) देशस्य भक्तः | देशभक्तः |
| (च) समुद्रस्य तलम् | समुद्रतलम् |
परियोजना परियोजनाकार्यम् (Project Work)
1. ‘अण्डमान’ क्षेत्र के विभिन्न स्थानों एवं तटों के चित्र एकत्र कर, शीर्षक सहित एक संग्रह-पुस्तिका (scrapbook) बनाइए।
2. आप अपने माता-पिता या शिक्षकों के साथ किसी पर्वतीय या तटीय प्रदेश की यात्रा पर गए हों — उसका एक अनुच्छेद में वर्णन लिखिए।
2. आप अपने माता-पिता या शिक्षकों के साथ किसी पर्वतीय या तटीय प्रदेश की यात्रा पर गए हों — उसका एक अनुच्छेद में वर्णन लिखिए।
✨ @edugrown — द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः · सम्पूर्ण समाधान ✨
