दीपकम् · कक्षा ७ · संस्कृतम्
अष्टमः पाठः — हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः
पाठगत-प्रश्नानां, सूक्तीनां तथा अभ्यास-प्रश्नानां पूर्ण-समाधानम्
१
पाठगत प्रश्नाः
Intext / Dialogue Questionsपाठे आचार्य-छात्रा-संवादः वर्तते, यत्र ‘सूक्तिः’ इति शब्दस्य अर्थं तथा जीवने तस्याः महत्त्वं विवेचितम् अस्ति।
प्र. आचार्य ! अद्य मम माता माम् एकां सूक्तिं पाठितवती, ‘सत्यं वद, धर्मं चर’ इति। ‘सूक्तिः’ इत्युक्ते कः अभिप्रायः ?
उ. सूक्तिः इत्युक्ते ‘सुन्दरं वचनम्‘ (शोभना उक्तिः)। सूक्तिषु जीवनमूल्यानि निहितानि भवन्ति।
प्र. महोदय ! सूक्तयः अस्मान् किं कुर्वन्ति इति भवान् श्रुतवान् ?
उ. “सूक्तयः अस्मान् सन्मार्गं प्रति नयन्ति इति अहं श्रुतवान्।”
प्र. आचार्य ! अस्मासु कुतूहलं वर्धते। वयम् एताः सूक्तीः पठामः — इदं श्रुत्वा आचार्यः किं वदति ?
उ. आचार्यः वदति — “सत्यम्। सूक्तयः जीवने अस्माकं मार्गदर्शनं कुर्वन्ति। संस्कृतसाहित्ये सूक्तीनां भाण्डागारः अस्ति।“
प्र. छात्राः सूक्तीनां विषये किं संकल्पं कुर्वन्ति ?
उ. छात्राः वदन्ति — “न केवलं पठामः अपितु स्मरामः, जीवने आचरामः च।” अर्थात् सूक्तयः केवलं पठनीयाः न, अपितु जीवने आचरणीयाः अपि सन्ति।
२
दश सूक्तयः — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः च
Subhashita Explanationsपाठे दत्ताः दश सूक्तयः, तासां पदच्छेदः, अन्वयः तथा हिन्दी/अङ्ग्रेजी-भावेन विस्तृतः भावार्थः अत्र प्रस्तुतः।
१माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः॥१॥
पदच्छेदःमाता भूमिः पुत्रः अहम् पृथिव्याः।
अन्वयःभूमिः माता (अस्ति), अहं पृथिव्याः पुत्रः (अस्मि)।
भावार्थःपृथ्वी हमें माता के समान पालती-पोषती है, अतः भूमि हम सबकी माता है और हम सब उसकी सन्तान हैं — यह पृथ्वी सदैव पूज्य है। (The Earth nurtures us like a mother; we are all her children and she deserves eternal reverence.)
२न रत्नमन्विष्यति, मृग्यते हि तत्॥२॥
पदच्छेदःन रत्नम् अन्विष्यति मृग्यते हि तत्।
अन्वयःरत्नं न अन्विष्यति, तत् मृग्यते हि।
भावार्थःरत्न स्वयं ग्राहक को नहीं ढूँढ़ता, बल्कि ग्राहक ही रत्न को ढूँढ़ता है। इसी प्रकार यदि हममें गुण हों तो गुणग्राहक लोग स्वयं हमें खोजते हुए आ जाते हैं। (A gem doesn’t seek a buyer — the buyer seeks the gem. Likewise, if we have true merit, those who value it will find us on their own.)
३शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्॥३॥
पदच्छेदःशरीरम् आद्यम् खलु धर्मसाधनम्।
अन्वयःशरीरं खलु आद्यं धर्मसाधनम्।
भावार्थःयदि हमारा शरीर स्वस्थ है तो ही हम अपने कर्तव्यों का पालन कर सकते हैं, अतः शरीर की रक्षा सदैव करनी चाहिए क्योंकि शरीर ही धर्मपालन का सबसे पहला साधन है। (A healthy body is the very first instrument for fulfilling one’s duties — hence the body must always be cared for.)
४क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्॥४॥
पदच्छेदःक्षणशः कणशः च एव विद्याम् अर्थम् च साधयेत्।
अन्वयःक्षणशः (एव) विद्यां, कणशः एव अर्थं च साधयेत्।
भावार्थःज्ञान प्राप्त करने हेतु समय के हर क्षण का सदुपयोग करना चाहिए — एक भी क्षण व्यर्थ नहीं जाने देना चाहिए। इसी प्रकार धन-संग्रह भी एक-एक पैसे (कण) के सदुपयोग से होता है। ‘क्षण के त्याग से विद्या कहाँ, कण के त्याग से धन कहाँ।’ (Knowledge is gained moment by moment; wealth is gained coin by coin — neither should be wasted.)
५सुखार्थिनः कुतो विद्या, कुतो विद्यार्थिनः सुखम्॥५॥
पदच्छेदःसुखार्थिनः कुतः विद्या कुतः विद्यार्थिनः सुखम्।
अन्वयःसुखार्थिनः विद्या कुतः (भवेत्), विद्यार्थिनः सुखं कुतः (भवेत्)।
भावार्थःजो व्यक्ति सदैव सुख-सुविधा ही चाहता है, परिश्रम नहीं करता, आलसी है, वह विद्या कैसे प्राप्त कर सकता है? अतः जिसे ज्ञान चाहिए उसे आलस्य व सुख त्यागकर निरन्तर विद्याध्ययन करना चाहिए। (One who only seeks comfort cannot attain knowledge; the pursuit of learning demands giving up ease.)
६गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः॥६॥
पदच्छेदःगुणाः पूजास्थानम् गुणिषु न च लिङ्गम् न च वयः।
अन्वयःगुणिषु गुणाः (एव) पूजास्थानं (भवन्ति), लिङ्गं च न (भवति), वयः च न (भवति)।
भावार्थःगुणों का सदा आदर होता है। गुणवान् व्यक्ति चाहे पुरुष हो या स्त्री, बालक हो या वृद्ध, वह सदैव पूजनीय ही होता है। आदर के लिए लिंग अथवा आयु महत्त्वपूर्ण नहीं होते, केवल गुण महत्त्वपूर्ण होते हैं। (Virtue alone earns respect — neither gender nor age matters.)
७मा ब्रूहि दीनं वचः॥७॥
पदच्छेदःमा ब्रूहि दीनम् वचः।
अन्वयः(त्वं) दीनं वचः मा ब्रूहि।
भावार्थःसमाज में सब प्रकार के लोग होते हैं — कुछ सहायता करते हैं, कुछ केवल डींग हाँकते हैं। अतः स्वाभिमानी व्यक्ति को किसी के भी सामने दयनीय (भीख माँगने जैसे) वचन नहीं बोलने चाहिए। (A self-respecting person should never utter helpless, begging words before anyone.)
८यस्तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान्॥८॥
पदच्छेदःयः तु क्रियावान् पुरुषः सः विद्वान्।
अन्वयःयः तु क्रियावान् पुरुषः सः विद्वान् (भवति)।
भावार्थःअर्जित ज्ञान का जीवन में आचरण व व्यवहार में प्रयोग करने से ही मनुष्य वास्तविक विद्वान् बनता है, केवल अध्ययन से नहीं। बिना अनुकूल कर्म के विद्या व्यर्थ है — ‘ज्ञान क्रिया के बिना भार है।’ (True wisdom lies in applying knowledge through action, not merely in study.)
९शीलं परं भूषणम्॥९॥
पदच्छेदःशीलम् परम् भूषणम्।
अन्वयःशीलं परं भूषणम् (अस्ति)।
भावार्थःमनुष्य का सदाचरण (चरित्र) ही सबसे श्रेष्ठ आभूषण है। सदाचार के बिना अन्य सभी गुण निरर्थक हो जाते हैं। (Good conduct is the finest ornament — without it, all other qualities become meaningless.)
१०हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः॥१०॥
पदच्छेदःहितम् मनोहारि च दुर्लभम् वचः।
अन्वयःहितं मनोहारि च वचः दुर्लभं (भवति)।
भावार्थःकुछ लोग हितकर बात कहते हैं परन्तु कठोरता से कहते हैं। कुछ लोग मधुर बात कहते हैं परन्तु वह हितकर नहीं होती। ऐसा वचन दुर्लभ होता है जो हितकर भी हो और मनोहर (मीठा) भी हो। (Speech that is both beneficial and pleasant to hear is truly rare.)
३
वयम् अभ्यासं कुर्मः
Exercise Questions (Q.1 – Q.8)पाठान्ते दत्तानां सर्वेषां अभ्यास-प्रश्नानां विस्तृत-समाधानम् अधोलिखितम् अस्ति।
१
‘आम्’ अथवा ‘न’ इति उत्तरम्
(क) किं वयं पृथिव्याः पुत्राः पुत्र्यः च स्मः ?
आम्। (हम सब पृथ्वी की सन्तान हैं।)
(ख) किं रत्नम् अन्विष्यति ?
न। (रत्न नहीं ढूँढ़ता, बल्कि ग्राहक रत्न को ढूँढ़ता है।)
(ग) किं शीलं श्रेष्ठम् आभूषणम् अस्ति ?
आम्।
(घ) किं शरीरम् आद्यं धर्मसाधनम् ?
आम्।
(ङ) किं गुणानां सर्वदा एव आदरः भवति ?
आम्।
(च) किं क्रियाशीलः एव विद्वान् भवति ?
आम्।
(छ) किम् अस्माभिः केवलं मनोरञ्जकानि वाक्यानि वक्तव्यानि ?
न। (वचनं हितकर भी होना चाहिए, केवल मनोरञ्जक नहीं।)
(ज) यः सदा सुखम् इच्छति, किं सः विद्यां प्राप्नोति ?
न।
२
एकपदेन उत्तराणि
(क) आद्यं धर्मसाधनं किम् ?
शरीरम्।
(ख) कीदृशं वचः मा ब्रूहि ?
दीनम् (वचः मा ब्रूहि)।
(ग) श्रेष्ठम् आभूषणं किम् अस्ति ?
शीलम्।
(घ) सर्वेषां मनुष्याणां माता का अस्ति ?
भूमिः (पृथिवी) सर्वेषां माता अस्ति।
(ङ) रत्नानाम् अन्वेषणं के कुर्वन्ति ?
ग्राहकाः रत्नानाम् अन्वेषणं कुर्वन्ति।
३
पूर्णवाक्येन उत्तराणि
(क) कः विद्वान् अस्ति ?
यः क्रियावान् पुरुषः, सः विद्वान् अस्ति।
(ख) गुणिषु पूजास्थानं किम् ?
गुणिषु गुणाः एव पूजास्थानं भवन्ति, लिङ्गं वयः च तत्र महत्त्वपूर्णं न भवति।
(ग) कः विद्यां न प्राप्नोति ?
यः सदा सुखम् इच्छति, परिश्रमं न करोति, आलसः अस्ति, सः विद्यां न प्राप्नोति।
(घ) मनुष्यः विद्याम् अर्थं च कथं साधयेत् ?
मनुष्यः क्षणशः विद्यां, कणशः अर्थं च साधयेत् — अर्थात् प्रत्येक क्षण का उपयोग विद्या हेतु तथा प्रत्येक कण (पैसे) का सदुपयोग धन हेतु करना चाहिए।
(ङ) कीदृशं वचनं दुर्लभम् ?
यत् वचनं हितकारकम् अपि स्यात्, मनोहारि अपि स्यात्, तादृशं वचनं दुर्लभं भवति।
४
रेखाङ्कित-पदान् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणम्
(क) शीलं परं भूषणम्।
→ किं परं भूषणम् ?
(ख) मनुष्यः पृथिव्याः सन्तानः अस्ति।
→ कः पृथिव्याः सन्तानः अस्ति ?
(ग) गुणिषु लिङ्गं वयः च न महत्त्वपूर्णम्।
→ केषु लिङ्गं वयः च न महत्त्वपूर्णम् ?
(घ) हितकारकं मनोहारि च वचः दुर्लभं भवति।
→ हितकारकं मनोहारि च किं दुर्लभं भवति ?
५
समुचितं मेलनम्
क्षणशः कणशः साधयेत्
→
विद्याम् अर्थं च
सर्वश्रेष्ठम् आभूषणम्
→
शीलम्
रत्नं न अन्विष्यति, तत्
→
मृग्यते
आद्यं धर्मसाधनम्
→
शरीरम्
हितकारकं मनोहारि च वचः
→
दुर्लभम्
पूजास्थानम्
→
गुणाः
६
समानार्थकपदानि
(क) सुतः
=
पुत्रः
(ख) प्रथमम्
=
आद्यम्
(ग) धनम्
=
अर्थम्
(घ) अवस्था
=
वयः
(ङ) वचनम्
=
वचः
(च) आचरणम्
=
शीलम्
७
रेखाङ्कित-पदानां विभक्ति-निर्देशः
| क्र. | वाक्यम् | विभक्तिः |
|---|---|---|
| यथा | माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः। | षष्ठी विभक्तिः |
| (क) | गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः। | सप्तमी विभक्तिः |
| (ख) | शीलं परं भूषणम्। | प्रथमा विभक्तिः |
| (ग) | क्षणशः कणशश्चैव विद्याम् अर्थं च साधयेत्। | द्वितीया विभक्तिः |
| (घ) | सुखार्थिनः कुतो विद्या कुतो विद्यार्थिनः सुखम्। | षष्ठी विभक्तिः |
| (ङ) | हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः। | प्रथमा विभक्तिः |
८
अनुस्वार-स्थाने ‘म्’ लेखनम्
नियमः — यदि अनुस्वार (ं) के बाद स्वर वर्ण आता है तो ‘म्’ लिखा जाता है; यदि व्यञ्जन आता है तो अनुस्वार (ं) ही रहता है।
यथा — न रत्नं अन्विष्यति।
→ न रत्नम् अन्विष्यति। (रत्नं + अ = रत्नम्, स्वर आने से म्)
(क) शरीरं आद्यं खलु धर्मसाधनम्।
→ शरीरम् आद्यं खलु धर्मसाधनम्। (आद्यं + खलु में व्यञ्जन ख — अनुस्वार ही रहता है)
(ख) वयं अद्यतनं पाठं पठामः।
→ वयम् अद्यतनं पाठं पठामः।
(ग) त्वं अस्माकं गृहं आगच्छ।
→ त्वम् अस्माकं गृहम् आगच्छ। (दो जगह म् बनता है — त्वं+अ और गृहं+आ)
(घ) अहं एकं प्रश्नं प्रष्टुं इच्छामि।
→ अहम् एकं प्रश्नं प्रष्टुम् इच्छामि।
(ङ) गुणं अर्जयितुं अधिकं प्रयत्नं करोतु।
→ गुणम् अर्जयितुम् अधिकं प्रयत्नं करोतु।
ज्ञातव्यम् — मकारलेखनम् — यदा ‘म्’कारात् (म्) परं व्यञ्जनवर्णः भवति, तदा ‘म्’कारस्य स्थाने अनुस्वारः (ं) लेखनीयः। यदा ‘म्’कारात् परं स्वरवर्णः भवति, तदा ‘म्’कारः (म्) एव लेखनीयः।
यथा — पुस्तकम् पठति = पुस्तकं पठति। पुस्तकम् अपठत् = पुस्तकम् अपठत्।
सूक्तिः — सु + उक्तिः। शोभना + उक्तिः = सूक्तिः इति कथ्यते। एतासु सूक्तिषु जीवनमूल्यानि सन्निहितानि भवन्ति।
यथा — पुस्तकम् पठति = पुस्तकं पठति। पुस्तकम् अपठत् = पुस्तकम् अपठत्।
सूक्तिः — सु + उक्तिः। शोभना + उक्तिः = सूक्तिः इति कथ्यते। एतासु सूक्तिषु जीवनमूल्यानि सन्निहितानि भवन्ति।