नवमः पाठः – अतिथिदेवो भव (Chapter 9 – Atithidevo Bhava) | Class 6 Sanskrit (Deepakam) | NCERT Solutions

अतिथिदेवो भव — समाधानम्
दीपकम् · कक्षा ६ · नवमः पाठः

अतिथिदेवो भव

राधिका व मार्जारी-शावकानां कथा-पाठस्य सर्वेषां अभ्यास-प्रश्नानां पूर्ण समाधानानि — अव्यय-पदानां व्याकरण-नियमैः सह। (चित्ररहितम्)
अव्ययपदानि अत्र/तत्र/सर्वत्र/अन्यत्र प्रश्ननिर्माणम् स्थान-सूचक शब्दाः
Intext · Page 98–99

कथा-सारः

भारतीयसंस्कृतौ अतिथीनां नितरां महत्त्वम् अस्ति — ‘अतिथिदेवो भव’ इति उपनिषदः वचनम्। पाठस्य कथा-सारः निम्नलिखितः —

राधिका इन दिनों उछल-कूद करते हुए (कूर्दमाना) चलती है, क्योंकि उसके घर नए मेहमान आए हैं — एक बिल्ली (मार्जारी) और उसके चार बच्चे (शावकाः), कुल पाँच। राधिका दिन-रात केवल इन्हीं के बारे में सोचती रहती है। उसने इन चारों शावकों के नाम भी सोचे — तन्वी (सुन्दर व कोमल), मृद्वी (स्पर्श में अत्यंत कोमल), शबलः (चितकबरे रंग का), और भीमः (थोड़ा मोटा)।

राधिका बिल्ली को दूध पिलाती है, बिल्ली प्रसन्नतापूर्वक राधिका को देखती है। जब राधिका बच्चों के पास जाती है तो बिल्ली धीरे-धीरे उसके पीछे-पीछे आती है, परन्तु बच्चे राधिका को देखकर डरते नहीं। दादी (पितामही) राधिका की यह गतिविधियाँ देखकर हँसती हैं।

Advertisement

दादी राधिका से कहती हैं — “अतिथि कब आएँगे, यह हम नहीं जानते, परन्तु जब भी वे आएँ तो उनकी उचित सेवा करनी चाहिए।” राधिका दादी के गले में माला जैसे हाथ डालते हुए पूछती है — “ठीक है, करूँगी, पर क्यों?” दादी उत्तर देती हैं — ‘अतिथिदेवो भव’ — अर्थात् अतिथि को हमारा देवता समझकर उसकी आदरपूर्वक सेवा करनी चाहिए। राधिका पूरे दिन इस मंत्र को बार-बार दोहराती है और अंत में अपने चारों “अतिथियों” (बिल्ली के बच्चों) से वात्सल्यपूर्वक पूछती है — “क्या तुम जानते हो ‘अतिथिदेवो भव’ का अर्थ? तुम भी कहो — ‘अतिथिदेवो भव’।”

Advertisement
↓ प्रश्नोत्तराणि पश्यन्तु
Exercise · प्रश्न १

अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु

(क)
राधिका कथं चलति स्म?
कूर्दमाना
(ख)
गृहे कति अतिथयः सन्ति?
पञ्च
(ग)
कां दृष्ट्वा शावकाः भीताः न भवन्ति?
राधिकाम्
(घ)
मार्जार्याः कति शावकाः?
चत्वारः
(ङ)
राधिका मार्जार्यै किं ददाति?
क्षीरम्
(च)
चित्रवर्णः कः अस्ति?
शबलः
↑ कथां गच्छतु
Exercise · प्रश्न २

अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु

(क) मार्जारीशावकानां नामानि कानि? → मार्जारीशावकानां नामानि तन्वी, मृद्वी, शबलः, भीमः च सन्ति।
(ख) राधिका मार्जारीशावकान् किं पाठयति? → राधिका मार्जारीशावकान् ‘अतिथिदेवो भव’ इति पाठयति।
(ग) विशिष्टाः अतिथयः के? → विशिष्टाः अतिथयः काचित् मार्जारी तस्याः चत्वारः शावकाः च सन्ति।
(घ) पितामही राधिकां किं वदति? → पितामही राधिकां वदति यत् ‘अतिथिदेवो भव’, अर्थात् अतिथिः अस्माकं देवः अस्ति इति चिन्तयित्वा तस्य आदरेण सेवा करणीया।’
(ङ) मार्जारी कदा राधिकायाः पृष्ठतः आगच्छति? → यदा राधिका शावकानां समीपं गच्छति, तदा मार्जारी मन्दं मन्दं पृष्ठतः आगच्छति।
(च) मार्जार्याः शावकाः कीदृशाः सन्ति? → मार्जार्याः शावकाः चत्वारः सन्ति — तन्वी आकृत्या सुन्दरी, मृद्वी स्पर्शेन अतीव कोमला, शबलः चित्रवर्णः, भीमः किञ्चित् स्थूलः च सन्ति।
↑ प्रश्न १ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ३

अधोलिखितानां वाक्यानां प्रश्न-सूचक-वाक्यानि लिखन्तु

स्थान-सूचक अव्यय-पदस्य (अत्र/तत्र/सर्वत्र/अन्यत्र/एकत्र) स्थाने ‘कुत्र’ योजनीयम्।
यथा — लेखनी अत्र अस्ति। → लेखनी कुत्र अस्ति?
(क) वृक्षः तत्र अस्ति। → वृक्षः कुत्र अस्ति?
(ख) देवालयः अन्यत्र अस्ति। → देवालयः कुत्र अस्ति?
(ग) वायुः सर्वत्र अस्ति। → वायुः कुत्र अस्ति?
(घ) बालकाः एकत्र तिष्ठन्ति। → बालकाः कुत्र तिष्ठन्ति?
(ङ) माता अत्र अस्ति। → माता कुत्र अस्ति?
↑ प्रश्न २ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ४

उत्पीठिकायां (मेज़ पर) किम् अस्ति? किं नास्ति?

पेटिका: पुस्तकम्, घटी, लेखनी, चषकः, कूपी, स्यूतः, सङ्गणकम्, वृक्षः, फलम्, कन्दुकः — चित्रे मेज़ पर दृश्यमानानि वस्तूनि: पुस्तकम्, सङ्गणकम् (कम्प्यूटर), स्यूतः (कपड़े का थैला), कन्दुकः (गेंद), कूपी (जल-बोतल)।
यथा — उत्पीठिकायां पुस्तकम् अस्ति। उत्पीठिकायां घटी नास्ति।
पुस्तकम् — अस्तिसङ्गणकम् — अस्तिस्यूतः — अस्तिकन्दुकः — अस्तिकूपी — अस्ति
घटी — नास्तिलेखनी — नास्तिचषकः — नास्तिवृक्षः — नास्तिफलम् — नास्ति
↑ प्रश्न ३ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ५

रेखाचित्रं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु

पैटर्न — “X कुत्र अस्ति? X अत्र/तत्र/सर्वत्र/अन्यत्र अस्ति।” प्रत्येक श्रेणी के सभी शब्दों पर यह लागू होता है।
अत्र
छात्रः, मार्जारः, काकः, दीपकः, घटः, सुधाखण्डः, शिक्षकः, बालिका, लेखनी, माला
यथा — मार्जारः कुत्र अस्ति? मार्जारः अत्र अस्ति।
तत्र
सेवकः, विद्यालयः, गायकः, घटी, फलम्, गृहम्, वाटिका, हरिणः, अजः, मूषकः
यथा — सेवकः कुत्र अस्ति? सेवकः तत्र अस्ति।
सर्वत्र
प्रकाशः, परमेश्वरः, ज्ञानम्, आकाशः, अणवः, प्रकृतिः, पुष्पाणि, वायुः, प्रेम
यथा — वायुः कुत्र अस्ति? वायुः सर्वत्र अस्ति।
अन्यत्र
बालकः, मयूरः, मित्रम्, पुत्रः, महिला, सेविका, चटका, दोला
यथा — मयूरः कुत्र अस्ति? मयूरः अन्यत्र अस्ति।
↑ प्रश्न ४ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ६

भोजनशालायां किं किम् अस्ति? — पञ्चभिः वाक्यैः

सूचकपदानि: पाचकः, पात्रम्, तण्डुलाः, शाकानि, अग्निः, जलम्
यथा — भोजनशालायां पाचकः अस्ति।
१. भोजनशालायां पात्रम् अस्ति।
२. भोजनशालायां तण्डुलाः सन्ति।
३. भोजनशालायां शाकानि सन्ति।
४. भोजनशालायां अग्निः अस्ति।
५. भोजनशालायां जलम् अस्ति।
↑ प्रश्न ५ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ७

अधोलिखितेभ्यः वाक्येभ्यः अव्ययपदानि चित्वा लिखन्तु

(क) अमितः गृहात् बहिः गच्छति। → बहिः
(ख) एकः वानरः वृक्षस्य उपरि तिष्ठति। → उपरि
(ग) सः फलानि अधः क्षिपति। → अधः
(घ) तत्र एकः बिडालः अस्ति। → तत्र
(ङ) बिडालः गृहस्य अन्तः प्रविशति। → अन्तः
↑ प्रश्न ६ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ८

उदाहरणानुसारं कः कुत्र अस्ति? कुत्र नास्ति?

पदम्स्थानम् १स्थानम् २उत्तरम्
सिंहःवनेकार्यालयेसिंहः वने अस्ति। कार्यालये नास्ति।
छात्रःआकाशेविद्यालयेछात्रः आकाशे नास्ति। छात्रः विद्यालये अस्ति।
मत्स्यःसमुद्रेवृक्षेमत्स्यः समुद्रे अस्ति। वृक्षे नास्ति।
मधुरतामोदकेकषायेमधुरता मोदके अस्ति। कषाये नास्ति।
उष्णतासूर्येचन्द्रेउष्णता सूर्ये अस्ति। चन्द्रे नास्ति।
वानरःनद्याम्वृक्षेवानरः नद्याम् नास्ति। वृक्षे अस्ति।
नौकाजलेपर्वतेनौका जले अस्ति। पर्वते नास्ति।
अज्ञानम्पण्डितेमूर्खेअज्ञानम् पण्डिते नास्ति। मूर्खे अस्ति।
चन्द्रःअमावस्यायाम्पूर्णिमायाम्चन्द्रः अमावस्यायां नास्ति। पूर्णिमायाम् अस्ति।
अवकाशःसोमवासरेरविवासरेअवकाशः सोमवासरे नास्ति। रविवासरे अस्ति।
↑ प्रश्न ७ गच्छतु
Intext · Page 100

शब्दार्थाः — Vocabulary Reference

शब्दःअर्थःहिन्दीEnglish
कूर्दमानाउच्छलनं कुर्वतीकूदती हुईJumping (Female)
नूतनाःनवीनाःनयेNew
मिलित्वासम्मिल्यमिलकरTogether
अहोरात्रम्अहर्निशम्दिन-रातDay and night
छद्याः उपरिगृहस्य उपरितने भागेछत के ऊपरOn the roof
शावकाःमार्जारस्य शिशवःबिल्ली के बच्चेKitten
मन्दं मन्दम्शनैः शनैःधीरे-धीरेSlowly
पृष्ठतःपृष्ठभागतःपीछे-पीछेFrom the back
कार्यकलापान्गतिविधीन्गतिविधियों कोActivities
दृष्ट्वाअवलोक्यदेखकरHaving Seen
एतादृशाःएतैः समानाःइस तरह केLike these
स्थापयन्तीस्थापनं कुर्वतीडालती हुईPutting
किमर्थम्किं निमित्तम्क्यों/किसलिएWhy
आदिनम्सम्पूर्णं दिनम्दिन भरWhole day
वारं वारम्पुनः पुनःबार-बारAgain and again
योग्यताविस्तरः

गीतम्, अव्यय-लक्षणम्, अभ्यासः

१. गीतम् (मार्जाल-गीतम्)

मार्जाल! रे मार्जाल! कुत्र गतोऽसि त्वम्
अत्रैवास्मि आगतोऽस्मि राजगृहादेवम्
मार्जाल! रे मार्जाल! किं दृष्टं तत्र?
तावद्दीर्घः मूषकपुत्रः न हि दृष्टोऽन्यत्र।

२–३. अव्यय-लक्षणम् एवं नियमाः

श्लोकः “सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु। वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्॥”

अर्थात् जो शब्द तीनों लिङ्गों (पुं/स्त्री/नपुंसक), सभी विभक्तियों, और सभी वचनों (एक/द्वि/बहु) में समान रूप से रहता है — जिसमें कोई परिवर्तन (व्ययः) नहीं होता — वह अव्ययम् कहलाता है।

उदाहरणम् ‘अत्र’ शब्द को देखें — “अत्र बालकः अस्ति” तथा “अत्र बालकाः सन्ति” — दोनों वाक्यों में ‘अत्र’ पद में वचन-भेद नहीं है। “अत्र गायिका गायति” तथा “अत्र गायकः गायति” में लिङ्ग-भेद नहीं है। “अत्र सुधाखण्डेन लेखनं भवति” तथा “अत्र गृहेषु स्वच्छता भवति” में विभक्ति-भेद नहीं है। अतः ‘अत्र’ एक अव्ययपद है।

Advertisement
↑ प्रश्न ८ गच्छतु
परियोजनाकार्यम्

मार्गदर्शनम् + स्थान-सूचक शब्दाः

निर्देशाः एवं सहायता

  1. नामकरण-विमर्शः: राधिका ने बिल्ली के चारों बच्चों के नाम उनके गुण/स्वभाव के अनुसार रखे थे — तन्वी (सुंदर व कोमल शरीर), मृद्वी (स्पर्श में अत्यंत कोमल), शबलः (चितकबरा रंग), भीमः (थोड़ा मोटा शरीर)। अर्थात् नामकरण में उसने प्रत्येक की शारीरिक विशेषता या गुण को आधार बनाया। इसी प्रकार अपने नाम के पीछे के अर्थ/उद्देश्य पर विचार कीजिए — आपके माता-पिता ने आपका नाम किस गुण, आशा, या अर्थ को ध्यान में रखकर रखा, इस पर चर्चा कीजिए और लिखिए।
  2. विद्यालय-परिसर विवरण: अपने विद्यालय के परिसर में क्या है, क्या नहीं है — इसे संस्कृत में लिखिए (यथा — “विद्यालयपरिसरे उद्यानम् अस्ति। विद्यालयपरिसरे तडागः नास्ति।”) और कक्षा में सुनाइए। नीचे दिए गए स्थान-सूचक शब्दों (उपरि, अधः, समीपे आदि) का उपयोग करें।

बिडालः कुत्र अस्ति? — स्थान-सूचक अव्यय-शब्दाः (सन्दर्भार्थम्)

उपरि
ऊपर / on
अधः
नीचे / below
कोणे
कोने में / corner
केन्द्रे
बीच में / centre
समीपे
पास / near
दूरे
दूर / far
अन्तः
भीतर / inside
बहिः
बाहर / outside
पुरतः
आगे / in front
पृष्ठतः
पीछे / behind
दक्षिणतः
दाईं ओर / right
वामतः
बाईं ओर / left
EDUGROWN · अतिथिदेवो भव · कक्षा ६ दीपकम् — समाधान-सङ्कलनम्

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!