पञ्चमः पाठः – संख्यागणना ननु सरला (Chapter 5 – Saṅkhyāgaṇanā Nanu Saralā) | Class 6 Sanskrit (Deepakam) | NCERT Solutions

संख्यागणना ननु सरला — पूर्ण-समाधानम् | कक्षा ६ दीपकम्

NCERT · दीपकम् · कक्षा ६ · संस्कृतम्

पञ्चमः पाठः — संख्यागणना ननु सरला

संस्कृत में १ से ५० तक की गिनती, संख्या-श्लोक और संख्याप्रसिद्धि — पाठ्यगत प्रश्न, अभ्यास (१–७) एवं परियोजनाकार्यम्, सब उत्तर-सहित।

पूर्ण-समाधानम्प्रश्न १–७ १–५० गणनालूडो-परियोजना हल

वयं संख्यां गणयामः (१ – ५०)

Sanskrit numbers 1 to 50

कोऽपि अङ्कं स्पृशन्तु — तस्य संस्कृत-संख्यापदं पश्यन्तु।

नीचे किसी भी अंक को दबाइए — उसका संस्कृत संख्यापद तुरन्त दिख जाएगा। यही शब्द प्रश्न ३, ४ और ७ में काम आएँगे।

पञ्च
5 · five

पूर्ण-तालिका — १ तः ५० पर्यन्तम्

१–१०११–२०२१–३०३१–४०४१–५०
— एकम्११ — एकादश२१ — एकविंशतिः३१ — एकत्रिंशत्४१ — एकचत्वारिंशत्
— द्वे१२ — द्वादश२२ — द्वाविंशतिः३२ — द्वात्रिंशत्४२ — द्विचत्वारिंशत्
— त्रीणि१३ — त्रयोदश२३ — त्रयोविंशतिः३३ — त्रयस्त्रिंशत्४३ — त्रिचत्वारिंशत्
— चत्वारि१४ — चतुर्दश२४ — चतुर्विंशतिः३४ — चतुस्त्रिंशत्४४ — चतुश्चत्वारिंशत्
— पञ्च१५ — पञ्चदश२५ — पञ्चविंशतिः३५ — पञ्चत्रिंशत्४५ — पञ्चचत्वारिंशत्
— षट्१६ — षोडश२६ — षड्विंशतिः३६ — षट्त्रिंशत्४६ — षट्चत्वारिंशत्
— सप्त१७ — सप्तदश२७ — सप्तविंशतिः३७ — सप्तत्रिंशत्४७ — सप्तचत्वारिंशत्
— अष्ट१८ — अष्टादश२८ — अष्टाविंशतिः३८ — अष्टात्रिंशत्४८ — अष्टचत्वारिंशत्
— नव१९ — नवदश२९ — नवविंशतिः३९ — नवत्रिंशत्४९ — नवचत्वारिंशत्
१० — दश२० — विंशतिः३० — त्रिंशत्४० — चत्वारिंशत्५० — पञ्चाशत्

← तालिका को दायें-बायें खिसकाइए →

पहचानने का सरल तरीका: २१–२९ में विंशतिः, ३१–३९ में त्रिंशत्, तथा ४१–४९ में चत्वारिंशत् जुड़ता है। जैसे — २६ = षड् + विंशतिः = षड्विंशतिः, ३७ = सप्त + त्रिंशत् = सप्तत्रिंशत्, ४९ = नव + चत्वारिंशत् = नवचत्वारिंशत्

पाठ्यगत प्रश्नाः (Intext)

पृष्ठ ६१–६४, ६८

Intext 1 · पृष्ठ ६१

कक्षायां कति जनाः सन्ति? कति छात्राः सन्ति?

पाठ के आरम्भ में शिक्षक पूछते हैं — “छात्राः! अत्र कक्षायां भवन्तः कति जनाः सन्ति?” छात्रा नाम गिनाती है, पर संस्कृत में गिनना नहीं जानती।

Advertisement
कक्षायां शिक्षकः छात्रान् पृच्छति
पृष्ठ ६१ — प्रथमं चित्रम्
छात्रा एकम् एकम् इति गणयति
पृष्ठ ६१ — द्वितीयं तृतीयं च चित्रम्

उत्तरम् — step-wise गणना

  1. छात्रा नामानि वदति — सुमितः, विश्वनाथः, वीणा, उदिता, कमला, प्रीतिः, निरुपमा, प्रशान्तः, देवेशः।
    $$\text{namani} = 9$$
  2. अन्ते सा “अहं च” इति वदति — स्वयम् अपि गणयति।
    $$9 + 1 = 10$$
  3. अतः — कक्षायां दश छात्राः सन्ति।
    $$10 = \text{दश}$$

शिक्षकस्य उत्तरम्: “अहो! भवन्तः संस्कृतेन गणनां न जानन्ति। अस्तु, अधुना संख्यागणनां पठामः।” — इसी से पाठ आरम्भ होता है। छात्रा ‘एकम् एकम् एकम्…’ गिन रही थी, जबकि सही उत्तर एक ही शब्द में है — दश

Intext 2 · पृष्ठ ६२–६३

संख्या-श्लोकाः — एकतः दश पर्यन्तम्

पाठ के श्लोकों में १ से १० तक की संख्याएँ प्रसिद्ध उदाहरणों के साथ दी गई हैं।

सचित्र संख्या-सूची

एकः सूर्यः
एकः सूर्यःसूर्य एक है
द्वे नयने
द्वे नयनेदो आँखें
त्रिनयनमूर्तिः शङ्करः
त्रिनयनमूर्तिःशङ्कर — तीन नेत्रों वाले
चतुर्मुखः ब्रह्मा
चतुर्मुखःब्रह्मा — चार मुख वाले
पञ्च अङ्गुलयः
पञ्च अङ्गुलयःहाथ की पाँच उँगलियाँ
षण्मुखदेवः कार्तिकेयः
षण्मुखदेवःकार्तिकेय — छह मुख वाले
सप्त वासराः
सप्त वासराःसप्ताह में सात दिन
सप्त स्वराः
सप्त स्वराःसा रे ग म प ध नि
अष्ट दिशाः
अष्ट दिग्गजाःआठ दिशाएँ · आठ दिग्गज
नव ग्रहाः
नव ग्रहाःआकाश में नौ ग्रह
दश दिशाः
१०दश दिशाःगृह की दस दिशाएँ

श्लोकाः एवं भावार्थः

एकः सूर्यः चन्द्रोऽप्येकः मानवकुलमप्येकम्।
द्वे नयने ननु जीविनि सकले प्रभवति सर्वो द्रष्टुम्॥

Advertisement
सूर्य एक है, चन्द्रमा भी एक है, और मानव-जाति भी एक ही है। हर प्राणी में दो आँखें होती हैं, जिनसे सब कुछ देख पाना सम्भव होता है। (१ और २)

लोकशङ्करस्त्रिनयनमूर्तिः नमाम्यहं तं प्रतिदिवसम्।
चतुर्मुखोऽयं जगतः स्रष्टा तेन हि सृष्टं जीवकुलम्॥

संसार का कल्याण करने वाले शङ्कर तीन नेत्रों वाले हैं — मैं प्रतिदिन उन्हें नमस्कार करता हूँ। ये चार मुख वाले ब्रह्मा जगत् के रचयिता हैं, उन्हीं ने जीव-समूह की रचना की। (३ और ४)

पञ्चाङ्गुलयो मम करकमले लोके विदधति गणनाम्।
सुरसेनानीः षण्मुखदेवः सततं पात्ययममरगणम्॥

मेरे कमल-जैसे हाथ में पाँच उँगलियाँ हैं, जो संसार में गिनती करती हैं। देवों के सेनापति छह मुख वाले कार्तिकेय सदा देवगण की रक्षा करते हैं। (५ और ६)

सप्त वासराः सप्ताहे ननु स्वराः सुमधुराः सप्त।
ऊर्ध्वमधस्तात् लोकाः सप्त ख्याता ऋषयः सप्त॥

सप्ताह में सात दिन होते हैं और मधुर स्वर भी सात हैं। ऊपर-नीचे मिलाकर सात लोक हैं और प्रसिद्ध ऋषि भी सात हैं। (७)

अष्ट दिग्गजा धरन्ति धरणीम् उपकृतिशीला अतुलबलाः।
नव ग्रहा ननु विपुले गगने चरन्ति सततं नियततया॥

उपकार-स्वभाव वाले और अतुलनीय बल वाले आठ दिग्गज पृथ्वी को धारण करते हैं। विशाल आकाश में नौ ग्रह नियमित रूप से निरन्तर घूमते रहते हैं। (८ और ९)

पूर्वाद्या दश दिशः प्रसिद्धाः सङ्ख्यागणना ननु सरला।
गायामो वयममितामोदं कुर्मो बहुधा करतालम्॥

पूर्व आदि दस दिशाएँ प्रसिद्ध हैं। संख्या-गिनती तो सचमुच सरल है! हम अत्यन्त आनन्दपूर्वक गाते हैं और बार-बार ताली बजाते हैं। (१०) — डॉ. जनार्दन हेगडे
Intext 3 · पृष्ठ ६३

गृहस्य दश दिशाः काः?

उत्तरम्

क्रमःदिशाहिन्दीEnglish
पूर्वदिशापूर्वEast
पश्चिमदिशापश्चिमWest
उत्तरदिशाउत्तरNorth
दक्षिणदिशादक्षिणSouth
ईशानदिशाउत्तर-पूर्वNorth-East
आग्नेयदिशादक्षिण-पूर्वSouth-East
नैर्ऋत्यदिशादक्षिण-पश्चिमSouth-West
वायव्यदिशाउत्तर-पश्चिमNorth-West
ऊर्ध्वम्ऊपरAbove
१०अधःनीचेBelow
$$4 \ (\text{mukhya}) + 4 \ (\text{kona}) + 2 \ (\text{urdhva-adhah}) = 10$$
Intext 4 · पृष्ठ ६३–६४

वयं शब्दार्थान् जानीमः — मातृभाषया अर्थं लिखन्तु।

शब्दार्थ-तालिका (अन्तिम स्तम्भ भरा हुआ)

शब्दःसंस्कृत-अर्थःEnglishमातृभाषया अर्थः (हिन्दी)
जीविनिजीवेIn the living beingप्राणी में
स्रष्टासृष्टिकर्ता ब्रह्माCreator of universeसृष्टि के रचयिता ब्रह्मा
करकमलेहस्तारविन्देIn the lotus like handकमल जैसे हाथ में
विदधतिकुर्वन्तिFacilitateकरते हैं
गणनाम्गणनम्Countingगिनती
सुरसेनानीःकार्तिकेयःCommander-in-chief of Godsदेवों के सेनापति (कार्तिकेय)
पातिरक्षतिProtectsरक्षा करता है
सप्ताहेदिवससप्तकेIn a weekसप्ताह में
ऋषयःमुनयःSagesऋषि-गण
ऊर्ध्वम्उपरिAboveऊपर
अधःनिम्नभागेBelowनीचे
उपकृतिशीलाःउपकार-स्वभावाःThose who are of helpful natureउपकार के स्वभाव वाले
अतुलबलाःअतुल्यशक्ति-सम्पन्नाःExtraordinarily strongअतुलनीय बल वाले
नियततयानियमितरूपेणContinuouslyनियमित रूप से
दिशःदिशाःDirectionsदिशाएँ
अमितामोदंअत्यानन्दपूर्वकम्With great delightअत्यन्त आनन्दपूर्वक
करतालम्करतलध्वनिःClapताली
Intext 5 · पृष्ठ ६८ (योग्यताविस्तरः)

संख्याप्रसिद्धिः — कौन-सी संख्या किसके लिए प्रसिद्ध है?

उत्तरम्

संख्याप्रसिद्धिःविवरणम्
एकम्एकं ब्रह्मब्रह्म एक ही है
द्वेद्वे अयनेउत्तरायणम्, दक्षिणायनम्
त्रीणित्रीणि वचनानिएकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्
चत्वारिचत्वारि युगानिकृतयुगम्, त्रेतायुगम्, द्वापरयुगम्, कलियुगम्
पञ्चपञ्च अङ्गानितिथिः, वासरः, नक्षत्रम्, योगः, करणम्
षट्षट् रसाःमधुरः, अम्लः, लवणः, कटुः, तिक्तः, कषायः
सप्तसप्त ऋषयःमरीचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, वसिष्ठः
अष्टअष्ट दिक्पालाःइन्द्रः, अग्निः, यमः, निर्ऋतिः, वरुणः, वायुः, कुबेरः, ईशानः
नवनवग्रहाःसूर्यः, चन्द्रः, मङ्गलः, बुधः, गुरुः, शुक्रः, शनिः, राहुः, केतुः
दशदश दिशाःपूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण, आग्नेय, नैर्ऋत्य, वायव्य, ईशान, ऊर्ध्वम्, अधः

गिनकर मिलाइए: षट् रसाः में ६ रस, सप्त ऋषयः में ७ ऋषि, अष्ट दिक्पालाः में ८ दिक्पाल, नवग्रहाः में ९ ग्रह और दश दिशाः में १० दिशाएँ — सूची में गिनकर स्वयं जाँच लीजिए।

Intext 6 · पृष्ठ ६८ (कार्यकलापः)

संख्यागीतम् — गाकर सीखिए

Advertisement

एकं द्वे, एकं द्वे। पश्यत किमस्ति मम हस्ते।
त्रीणि चत्वारि, त्रीणि चत्वारि। हस्ते पात्रं, पात्रे वारि।
पञ्च षट्, पञ्च षट्। जम्बीररसं योजयत।
सप्त अष्ट, सप्त अष्ट। लवणं गुडं च मेलयत।
नव दश, नव दश। शनैः शनैः मन्थयत॥

एक दो, एक दो — देखो मेरे हाथ में क्या है? तीन चार, तीन चार — हाथ में बर्तन है, बर्तन में पानी है। पाँच छह, पाँच छह — नींबू का रस मिलाओ। सात आठ, सात आठ — नमक और गुड़ मिलाओ। नौ दस, नौ दस — धीरे-धीरे मथो (हिलाओ)।
माता पुत्री च शिकञ्जीं रचयतः
पृष्ठ ६८ — संख्यागीतम्

ध्यातव्यम्: यह गीत नींबू-पानी (शिकंजी) बनाने की विधि है — इसी बहाने १ से १० तक की गिनती याद हो जाती है।

वयम् अभ्यासं कुर्मः (Exercise)

प्रश्न १ – ७ · पृष्ठ ६५–६७

प्रश्न १

पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखन्तु —

पाठ के आधार पर नीचे दिए प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में लिखिए।

उत्तराणि

क्रमःप्रश्नःउत्तरम् (एकपदेन)श्लोकात् प्रमाणम्
(क)कः एकः अस्ति?सूर्यःएकः सूर्यः चन्द्रोऽप्येकः
(ख)कः षण्मुखदेवः अस्ति?सुरसेनानीः (कार्तिकेयः)सुरसेनानीः षण्मुखदेवः
(ग)कः त्रिनयनमूर्तिः अस्ति?लोकशङ्करः (शिवः)लोकशङ्करस्त्रिनयनमूर्तिः
(घ)का सरला अस्ति?सङ्ख्यागणनासङ्ख्यागणना ननु सरला
(ङ)के अतुलबलाः सन्ति?अष्ट दिग्गजाःअष्ट दिग्गजा … अतुलबलाः
प्रश्न २

उदाहरणानुगुणं शब्दानां पुरतः उचितां संख्यां लिखन्तु —

उदाहरण के अनुसार शब्दों के आगे सही संख्या लिखिए। (यथा – आकाशे सूर्यः विभाति।)

उत्तराणि

क्रमःवाक्यम्विकल्पाःउत्तरम्कारणम्
(क)मम हस्ते ___ अङ्गुलयः सन्ति।९, ५, ८, ७५ (पञ्च)एक हाथ में पाँच उँगलियाँ
(ख)सप्ताहे ___ वासराः भवन्ति।६, १०, ७, ५७ (सप्त)सप्ताह में सात दिन
(ग)कार्तिकेयस्य ___ मुखानि सन्ति।१, ६, १०, ३६ (षट्)कार्तिकेय षण्मुख हैं
(घ)व्याकरणे ___ वचनानि सन्ति।१०, ९, ३, ५३ (त्रीणि)एकवचन, द्विवचन, बहुवचन
(ङ)गगने ___ ग्रहाः सन्ति।८, ७, ९, १०९ (नव)नवग्रह
प्रश्न ३

उदाहरणानुसारं सङ्ख्यां सङ्ख्यापदं च लिखन्तु —

उदाहरण के अनुसार अंक और संस्कृत संख्यापद — दोनों लिखिए। (यथा – भवतः परिवारे कति जनाः सन्ति? , (पञ्च))

उत्तराणि

क्रमःप्रश्नःसङ्ख्यासङ्ख्यापदम्
(क)कति दिशः सन्ति?१०दश
(ख)सप्ताहे कति वासराः भवन्ति?सप्त
(ग)वर्षे कति मासाः भवन्ति?१२द्वादश
(घ)भवतः कति दन्ताः सन्ति?३२द्वात्रिंशत्
(ङ)स्वराः कति भवन्ति?१३त्रयोदश

ध्यातव्यम्: (घ) में पूर्ण वयस्क के ३२ (द्वात्रिंशत्) दाँत होते हैं। बच्चों के दूध के दाँत २० (विंशतिः) होते हैं — इसलिए अपनी आयु के अनुसार उत्तर लिखिए। (ङ) में ‘स्वराः’ का उत्तर प्रथम पाठ से आया है — समानाक्षर ९ + सन्ध्यक्षर ४ = १३।

$$9 + 4 = 13 \quad (\text{swarah})$$
प्रश्न ४

अधः प्रदत्तेन पदेन सह सङ्ख्यां योजयन्तु —

नीचे दिए गए संख्यापद को सही अंक से मिलाइए।

उत्तराणि — सही जोड़े

क्रमःअ (संख्यापदम्)ब (अङ्कः)
(क)पञ्च
(ख)एकम्
(ग)अष्ट
(घ)विंशतिः२०
(ङ)त्रयोदश१३
प्रश्न ५

उपस्थितिपत्रं पश्यन्तु। संख्यां वदन्तु लिखन्तु च —

उपस्थिति-पत्र देखकर संख्या बोलिए और लिखिए।

उपस्थितिपत्रम् — गणेशः, गीताञ्जलिः, जगन्नाथः आदि
पृष्ठ ६६ — उपस्थितिपत्रम्

उत्तराणि

क्रमःप्रश्नःउत्तरम्अङ्कैः
(क)गणेशस्य उपस्थितिसंख्या का?एकम्
(ख)सुभद्रायाः उपस्थितिसंख्या का?नव
(ग)स्वयंप्रभायाः उपस्थितिसंख्या का?दश१०
(घ)जगन्नाथस्य उपस्थितिसंख्या का?त्रीणि
(ङ)बलरामस्य उपस्थितिसंख्या का?षट्

पूर्ण उपस्थिति-सूची

क्रमसंख्यासंख्यापदम्नाम
एकम्गणेशः
द्वेगीताञ्जलिः
त्रीणिजगन्नाथः
चत्वारिदिनेशः
पञ्चप्रज्ञा
षट्बलरामः
सप्तमोहनः
अष्टराधिका
नवसुभद्रा
१०दशस्वयंप्रभा
प्रश्न ६

चित्रं पश्यन्तु, संख्याः वदन्तु, द्वितीयचित्रे अङ्कैः च ताः संख्याः लिखन्तु —

पहले फूल में संख्यापद लिखे हैं। उन्हें पढ़कर दूसरे (खाली) फूल में उन्हीं स्थानों पर अंक लिखिए।

प्रथमं पुष्पम् — संख्यापदैः
प्रश्न-चित्रम् (शब्दैः)
@edugrown१४५०१६२२

उत्तराणि

स्थानम्संख्यापदम्अङ्कैः
मध्येत्रीणि
ऊर्ध्वम्पञ्च
ऊर्ध्व-दक्षिणेचत्वारि
दक्षिणेअष्ट
अधो-दक्षिणेचतुर्दश१४
अधो-वामेपञ्चाशत्५०
वामेषोडश१६
ऊर्ध्व-वामेद्वाविंशतिः२२
प्रश्न ७

चित्रं पश्यन्तु, संख्याः वदन्तु, द्वितीयचित्रे शब्दैः च ताः संख्याः लिखन्तु —

पहले फूल में अंक लिखे हैं। दूसरे (खाली) फूल में उन्हीं स्थानों पर संस्कृत संख्यापद लिखिए।

प्रथमं पुष्पम् — अङ्कैः
प्रश्न-चित्रम् (अङ्कैः)
@edugrownषट्त्रिंशत्एकादशसप्तदशनवचतुर्दशविंशतिःपञ्चविंशतिः

उत्तराणि

स्थानम्अङ्कैःसंख्यापदम्
मध्ये२५पञ्चविंशतिः
ऊर्ध्वम्३६षट्त्रिंशत्
ऊर्ध्व-दक्षिणे११एकादश
अधो-दक्षिणे१७सप्तदश
अधःनव
अधो-वामे१४चतुर्दश
ऊर्ध्व-वामे२०विंशतिः

बनाने की विधि: २५ = पञ्च + विंशतिः = पञ्चविंशतिः; ३६ = षट् + त्रिंशत् = षट्त्रिंशत्; ११ = एक + दश = एकादश; १७ = सप्त + दश = सप्तदश

परियोजनाकार्यम्

पृष्ठ ६९ · लूडो-पटलम्

परियोजना

चित्रे रिक्तस्थलेषु अङ्कैः संख्यां लिखन्तु —

लूडो-पटल के खाली खानों में अंकों से संख्या लिखिए। पुस्तक में केवल १, ९, १४, २२, २७, ३५, ४०, ४८, ५१ और ५२ दिए गए हैं।

लूडो-पटलम् — रिक्तस्थानानि
प्रश्न-चित्रम् (पृष्ठ ६९)

उत्तरम् — पूर्णं लूडो-पटलम्

पीले खाने वे हैं जो पुस्तक में पहले से दिए थे; सफ़ेद खाने हमने भरे हैं।

@edugrown१०१११२१३१४१५१६१७१८१९२०२१२२२३२४२५२६२७२८२९३०३१३२३३३४३५३६३७३८३९४०४१४२४३४४४५४६४७४८४९५०५१५२पुस्तके दत्ताःवयं पूरितवन्तः

कैसे भरा जाए — step-wise

  1. लूडो के बाहरी मार्ग में कुल ५२ खाने होते हैं, चारों रंगों में बराबर बँटे हुए।
    $$52 \div 4 = 13 \ \text{(each arm)}$$
  2. दिए गए अंक ठीक १३-१३ की दूरी पर हैं — इसी से मार्ग की दिशा पक्की हो जाती है।
    $$1 \to 14 \to 27 \to 40 \qquad (+13 \ \text{each time})$$
  3. हर घर का ‘तारा’ (सुरक्षित खाना) आरम्भ से ८ कदम आगे होता है।
    $$1+8=9,\quad 14+8=22,\quad 27+8=35,\quad 40+8=48$$
  4. अब से आरम्भ करके घड़ी की दिशा में एक-एक बढ़ाते जाइए — ५२ पर मार्ग पूरा हो जाएगा और फिर से १ आ जाएगा।

जाँच: ४० से आगे गिनने पर ५१ और ५२ ठीक वहीं आते हैं जहाँ पुस्तक में दिए हैं — इसका अर्थ है कि गिनती सही है।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!