NCERT · दीपकम् · कक्षा ६ · संस्कृतम्
तृतीयः पाठः — एषः कः? एषा का? एतत् किम्?
लिङ्ग, वचन तथा सर्वनाम-प्रयोगः — पाठ्यगत-प्रश्नाः, अभ्यासः (१–९) एवं परियोजनाकार्यम्। हर उत्तर चित्रों, तालिकाओं और विस्तृत व्याख्या के साथ।
पाठ-सारः — एका दृष्ट्या
Quick concept recap
संस्कृते त्रीणि लिङ्गानि, त्रीणि वचनानि च सन्ति।
संस्कृत में तीन लिङ्ग (पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग) और तीन वचन (एकवचन = १, द्विवचन = २, बहुवचन = ३ या अधिक) होते हैं। हिन्दी-अंग्रेज़ी में द्विवचन नहीं होता — यही संस्कृत की विशेषता है।
रूप-गणना (step-wise)
- प्रत्येकं लिङ्गं त्रिषु वचनेषु प्रयुज्यते।
$$3 \ (\text{linga}) \times 3 \ (\text{vachana}) = 9$$
- पाठे त्रीणि सर्वनामानि सन्ति — तद् (सः/सा/तत्), एतद् (एषः/एषा/एतत्), किम् (कः/का/किम्)।
$$3 \ (\text{sarvanama}) \times 9 = 27 \ \text{rupani}$$
- क्रियापदानि — पञ्च धातवः, त्रीणि वचनानि।
$$5 \times 3 = 15 \ \text{kriya-rupani}$$
सर्वनाम-मैट्रिक्स — लिङ्गं वचनं च चिनुत
नीचे लिङ्ग और वचन चुनिए — तद्, एतद् तथा किम् के सही रूप और उदाहरण-वाक्य तुरन्त दिख जाएँगे।
लिङ्गम् · Gender
वचनम् · Number
| सर्वनाम | पुंलिङ्गम् | स्त्रीलिङ्गम् | नपुंसकलिङ्गम् | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| एक. | द्वि. | बहु. | एक. | द्वि. | बहु. | एक. | द्वि. | बहु. | |
| तद् | सः | तौ | ते | सा | ते | ताः | तत् | ते | तानि |
| एतद् | एषः | एतौ | एते | एषा | एते | एताः | एतत् | एते | एतानि |
| किम् | कः | कौ | के | का | के | काः | किम् | के | कानि |
← तालिका को दायें-बायें खिसकाइए →
पाठ्यगत प्रश्नाः (Intext)
पृष्ठ ३१–४०, ४५ · पाठस्य सारणी एवं संवादाः
पुंलिङ्गम् — एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्
पुंलिङ्ग (अकारान्त) शब्दों के तीनों वचन के रूप।
रूप-तालिका
| शब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | अर्थः |
|---|---|---|---|---|
| बालक | बालकः | बालकौ | बालकाः | लड़का |
| वृक्ष | वृक्षः | वृक्षौ | वृक्षाः | पेड़ |
| गज | गजः | गजौ | गजाः | हाथी |
नियमः: अकारान्त-पुंलिङ्ग शब्दों में प्रथमा विभक्ति के प्रत्यय — एकवचन में ः, द्विवचन में ौ, बहुवचन में ाः लगते हैं।
स्त्रीलिङ्गम् — एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्
रूप-तालिका
| शब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | अर्थः |
|---|---|---|---|---|
| बालिका | बालिका | बालिके | बालिकाः | लड़की |
| वैद्या | वैद्या | वैद्ये | वैद्याः | महिला चिकित्सक |
| अजा | अजा | अजे | अजाः | बकरी |
नियमः: आकारान्त-स्त्रीलिङ्ग शब्दों में एकवचन का रूप ज्यों-का-त्यों रहता है, द्विवचन में े तथा बहुवचन में ाः होता है।
नपुंसकलिङ्गम् — एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्
रूप-तालिका
| शब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | अर्थः |
|---|---|---|---|---|
| पत्र | पत्रम् | पत्रे | पत्राणि | पत्ता |
| चक्र | चक्रम् | चक्रे | चक्राणि | पहिया |
| पुस्तक | पुस्तकम् | पुस्तके | पुस्तकानि | पुस्तक |
नियमः: अकारान्त-नपुंसकलिङ्ग में एकवचन म्, द्विवचन े तथा बहुवचन ानि होता है।
क्रियापदानि — वचनानुसारं क्रियापदस्य परिवर्तनम्
कर्ता का वचन बदलते ही क्रिया का रूप भी बदल जाता है।
क्रियापद-तालिका
| धातुः | एकवचनम् (-ति) | द्विवचनम् (-तः) | बहुवचनम् (-न्ति) | अर्थः |
|---|---|---|---|---|
| पठ् | पठति | पठतः | पठन्ति | पढ़ना |
| पा (पिब्) | पिबति | पिबतः | पिबन्ति | पीना |
| खाद् | खादति | खादतः | खादन्ति | खाना |
| गम् (गच्छ्) | गच्छति | गच्छतः | गच्छन्ति | जाना |
| क्रीड् | क्रीडति | क्रीडतः | क्रीडन्ति | खेलना |
सूत्र-रूपेण: एकवचने -ति, द्विवचने -तः, बहुवचने -न्ति। यही नियम अन्य धातुओं पर भी लगता है — धावति/धावतः/धावन्ति, नृत्यति/नृत्यतः/नृत्यन्ति।
सर्वनाम-प्रयोगः — सः/एषः, सा/एषा, तत्/एतत्
प्रयोग-तालिका
| लिङ्गम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| पुं. (तद्) | सः शुकः | तौ शुकौ | ते शुकाः |
| पुं. (एतद्) | एषः बालकः | एतौ बालकौ | एते बालकाः |
| स्त्री. (तद्) | सा शिक्षिका | ते शिक्षिके | ताः शिक्षिकाः |
| स्त्री. (एतद्) | एषा बालिका | एते बालिके | एताः बालिकाः |
| नपुं. (तद्) | तत् फलम् | ते फले | तानि फलानि |
| नपुं. (एतद्) | एतत् फलम् | एते फले | एतानि फलानि |
अन्तरम्: सः / सा / तत् दूर की वस्तु या व्यक्ति के लिए (वह), और एषः / एषा / एतत् पास की वस्तु या व्यक्ति के लिए (यह) प्रयुक्त होते हैं।
संवादाः — पुंलिङ्गम् (सः · तौ · ते)
संवादाः एवं अर्थः
एकवचनम्
सः कः? सः शिक्षकः। सः किं करोति? सः पाठयति। किं सः भ्रमति? न, सः न भ्रमति। सः तु पाठयति।
द्विवचनम्
तौ कौ? तौ मयूरौ। तौ किं कुरुतः? तौ नृत्यतः। किं तौ खादतः? न, तौ न खादतः। तौ तु नृत्यतः।
बहुवचनम्
ते के? ते बालकाः। ते किं कुर्वन्ति? ते क्रीडन्ति। किं ते गायन्ति? न, ते न गायन्ति। ते तु क्रीडन्ति।
संवादाः — पुंलिङ्गम् (एषः · एतौ · एते)
संवादाः एवं अर्थः
एकवचनम्
एषः कः? एषः शिक्षकः। शिक्षकः किं करोति? शिक्षकः लिखति। किम् एषः पठति? न, एषः न पठति। एषः लिखति।
द्विवचनम्
एतौ कौ? एतौ बालकौ। बालकौ किं कुरुतः? बालकौ पठतः। किम् एतौ लिखतः? न, एतौ न लिखतः। एतौ तु पठतः।
बहुवचनम्
एते के? एते बालकाः। बालकाः किं कुर्वन्ति? बालकाः पिबन्ति। किम् एते जलं पिबन्ति? आम्, एते जलं पिबन्ति।
ध्यातव्यम्: ‘न’ का अर्थ है नहीं और ‘आम्’ का अर्थ है हाँ। ‘तु’ का प्रयोग ‘तो’ के अर्थ में होता है।
संवादाः — स्त्रीलिङ्गम् (सा · ते · ताः)
संवादाः एवं अर्थः
एकवचनम्
सा का? सा वृद्धा। सा किं करोति? सा विहरति। किं सा क्रीडति? न, सा न क्रीडति। सा तु विहरति।
द्विवचनम्
ते के? ते अजे। ते किं कुरुतः? ते चरतः। किं ते पिबतः? न, ते न पिबतः। ते तु चरतः।
बहुवचनम्
ताः काः? ताः महिलाः। ताः किं कुर्वन्ति? ताः धावन्ति। किं ताः गायन्ति? न, ताः न गायन्ति। ताः तु धावन्ति।
संवादाः — स्त्रीलिङ्गम् (एषा · एते · एताः)
संवादाः एवं अर्थः
एकवचनम्
एषा का? एषा लता। एषा किं करोति? एषा खादति। किम् एषा पठति? न, एषा न पठति। एषा तु खादति।
द्विवचनम्
एते के? एते बालिके। एते किं कुरुतः? एते भ्रमतः। किम् एते धावतः? न, एते न धावतः। एते तु भ्रमतः।
बहुवचनम्
एताः काः? एताः अजाः। एताः किं कुर्वन्ति? एताः चरन्ति। किम् एताः धावन्ति? न, एताः न धावन्ति। एताः तु चरन्ति।
संवादाः — नपुंसकलिङ्गम् (तत् · ते · तानि)
संवादाः एवं अर्थः
एकवचनम्
तत् किम्? तत् चन्द्रयानम्। किं तत् विमानम्? न, तत् विमानं न। तत् तु चन्द्रयानम् अस्ति।
द्विवचनम्
ते के? ते पुस्तके। किं ते पत्रे? न, ते पत्रे न। ते तु पुस्तके स्तः।
बहुवचनम्
तानि कानि? तानि रेलयानानि। किं तानि बसयानानि? न, तानि बसयानानि न। तानि तु रेलयानानि सन्ति।
संवादाः — नपुंसकलिङ्गम् (एतत् · एते · एतानि)
संवादाः एवं अर्थः
एकवचनम्
एतत् किम्? एतत् दूरदर्शनम्। किम् एतत् सङ्गणकम्? न, एतत् सङ्गणकं न। एतत् तु दूरदर्शनम् अस्ति।
द्विवचनम्
एते के? एते फले। किम् एते कन्दुके? न, एते कन्दुके न। एते तु फले स्तः।
बहुवचनम्
एतानि कानि? एतानि पुस्तकानि। किम् एतानि सोपानानि सन्ति? न, एतानि सोपानानि न। एतानि तु पुस्तकानि सन्ति।
वयं शब्दार्थान् जानीमः — मातृभाषया अर्थं लिखन्तु।
शब्दार्थ-तालिका (अन्तिम स्तम्भ भरा हुआ)
| शब्दः | संस्कृत-अर्थः | English | मातृभाषया अर्थः (हिन्दी) |
|---|---|---|---|
| लता | वल्ली | Creeper | बेल |
| फलम् | फलम् | Fruit | फल |
| पुस्तकम् | ग्रन्थः | Book | पुस्तक |
| अजा | छागी | Goat (Female) | बकरी |
| सोपानम् | आरोहणम् | Stairs | सीढ़ी |
| सङ्गणकम् | सङ्गणकयन्त्रम् | Computer | सङ्गणक / कम्प्यूटर |
| दूरदर्शनम् | दूरदर्शनम् | Television | दूरदर्शन / टीवी |
अकारान्तः, आकारान्तः, ईकारान्तः शब्दः — के भवति?
उत्तरम्
- अकारान्तः शब्दः: यस्य शब्दस्य अन्ते ‘अ’ वर्णः अस्ति सः अकारान्तः। एतादृशः शब्दः पुंलिङ्गे अथवा नपुंसकलिङ्गे भवति।
यथा — बालक् + अ = बालक, हस्त् + अ = हस्त, अज् + अ = अज, फल् + अ = फल, ज्ञान् + अ = ज्ञान, गृह् + अ = गृह - आकारान्तः शब्दः: अन्ते ‘आ’ वर्णः। प्रायशः स्त्रीलिङ्गे भवति।
यथा — बालिक् + आ = बालिका, रम् + आ = रमा, लत् + आ = लता - ईकारान्तः शब्दः: अन्ते ‘ई’ वर्णः। प्रायशः स्त्रीलिङ्गे भवति।
यथा — नद् + ई = नदी, लेखन् + ई = लेखनी, घट् + ई = घटी
तत् · एतत् · किम् — प्रथमा-एकवचन-रूपाणि
| शब्दः (अन्तः) | लिङ्गम् | प्रथमैकवचन-रूपम् |
|---|---|---|
| तद् (द्कारान्त) | पुंलिङ्गम् | सः |
| एतद् (द्कारान्त) | पुंलिङ्गम् | एषः |
| तद् (द्कारान्त) | स्त्रीलिङ्गम् | सा |
| एतद् (द्कारान्त) | स्त्रीलिङ्गम् | एषा |
| तद् (द्कारान्त) | नपुंसकलिङ्गम् | तत् |
| एतद् (द्कारान्त) | नपुंसकलिङ्गम् | एतत् |
| किम् (म्कारान्त) | पुंलिङ्गम् | कः |
| किम् (म्कारान्त) | स्त्रीलिङ्गम् | का |
| किम् (म्कारान्त) | नपुंसकलिङ्गम् | किम् |
वयम् अभ्यासं कुर्मः (Exercise)
प्रश्न १ – ९ · पृष्ठ ४१–४४
उदाहरणं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु —
उदाहरण देखकर खाली स्थान भरिए। (यथा – बालकः, बालकौ, बालकाः)
उत्तराणि
| क्रमः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | अर्थः |
|---|---|---|---|---|
| यथा | बालकः | बालकौ | बालकाः | लड़का (दिया हुआ) |
| (क) | चषकः | चषकौ | चषकाः | गिलास / प्याला |
| (ख) | देवः | देवौ | देवाः | देवता |
| (ग) | सैनिकः | सैनिकौ | सैनिकाः | सैनिक |
| (घ) | रजकः | रजकौ | रजकाः | धोबी |
| (ङ) | तन्त्रज्ञः | तन्त्रज्ञौ | तन्त्रज्ञाः | तकनीशियन / इंजीनियर |
कैसे भरा? सभी शब्द अकारान्त-पुंलिङ्ग हैं। मूल शब्द से ः हटाकर द्विवचन में ौ और बहुवचन में ाः जोड़ दीजिए। जैसे — चषक् + ः / ौ / ाः।
उदाहरणानुसारं पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानेषु संयोजयन्तु —
उदाहरण के अनुसार पट्टिका से शब्द चुनकर सही सर्वनाम के साथ जोड़िए। (यथा – सः शुकः)
उत्तराणि
| सर्वनाम | लिङ्गम् | संयोजितानि पदानि | ||
|---|---|---|---|---|
| यथा — सः | पुंलिङ्गम् | सः शुकः (दिया हुआ) | ||
| सः | पुंलिङ्गम् | सः स्यूतः | सः वृक्षः | सः कुक्कुरः |
| सा | स्त्रीलिङ्गम् | सा अजा | सा महिषी | सा पार्वती |
| तत् | नपुंसकलिङ्गम् | तत् फलम् | तत् पुष्पम् | तत् पुस्तकम् |
पहचान का तरीका: जो शब्द ः पर समाप्त हों वे प्रायः पुंलिङ्ग (सः), जो आ / ई पर समाप्त हों वे स्त्रीलिङ्ग (सा), और जो म् पर समाप्त हों वे नपुंसकलिङ्ग (तत्) होते हैं। ‘महिषी’ (भैंस) और ‘पार्वती’ ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग हैं।
चित्राणि दृष्ट्वा संस्कृतपदानि लिखन्तु —
चित्र देखकर संस्कृत शब्द लिखिए।
उत्तराणि
उदाहरणानुसारं पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानेषु लिखन्तु —
पट्टिका के शब्दों को एकवचन और बहुवचन — दो स्तम्भों में छाँटकर लिखिए।
उत्तराणि
| क्रमः | एकवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| यथा | पुष्पम् | बालकाः (दिया हुआ) |
| (क) | फलम् | वृक्षाः |
| (ख) | गायिका | शिक्षिकाः |
| (ग) | रजकः | अजाः |
| (घ) | सः | मापिकाः |
| (ङ) | लेखनी | फलानि |
पहचान: बहुवचन के चिह्न — पुंलिङ्ग/स्त्रीलिङ्ग में ाः (बालकाः, वृक्षाः, अजाः) और नपुंसकलिङ्ग में ानि (फलानि)। शेष सभी एकवचन हैं। क्रम बदल सकता है, केवल स्तम्भ सही होना चाहिए।
पट्टिकायां कानिचन पदानि सन्ति, तानि पदानि उचिते घटे पूरयन्तु —
पट्टिका के शब्दों को सही घड़े (एषः / एषा / एतत्) में डालिए।
उत्तराणि
एषः (पुंलिङ्गम्)
- सैनिकः — सैनिक
- चषकः — गिलास
- कुक्कुरः — कुत्ता
- वृक्षः — पेड़
- शुकः — तोता
एषा (स्त्रीलिङ्गम्)
- गायिका — गायिका
- महिषी — भैंस
- वृद्धा — बूढ़ी स्त्री
- अजा — बकरी
- अङ्कनी — पेंसिल
एतत् (नपुंसकलिङ्गम्)
- जलम् — पानी
- द्वारम् — दरवाज़ा
- फलम् — फल
- वातायनम् — खिड़की
- पुस्तकम् — पुस्तक
उदाहरणानुसारं पट्टिकातः उपयुक्तपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु —
प्रश्न के लिङ्ग और वचन के अनुसार सही उत्तर चुनिए। (यथा – सा का? सा पाठशाला।)
उत्तराणि
| प्रश्नः | उत्तरम् | लिङ्ग-वचनम् | अर्थः |
|---|---|---|---|
| यथा — सा का? | सा पाठशाला। (दिया हुआ) | स्त्री. एक. | वह पाठशाला है |
| सः कः? | सः बिडालः। | पुं. एक. | वह बिल्ला है |
| तौ कौ? | तौ युवकौ। | पुं. द्वि. | वे दो युवक हैं |
| ते के? | ते छात्राः। | पुं. बहु. | वे छात्र हैं |
| सा का? | सा माला। | स्त्री. एक. | वह माला है |
| ते के? | ते लेखन्यौ। | स्त्री. द्वि. | वे दो कलमें हैं |
| ताः काः? | ताः मालाः। | स्त्री. बहु. | वे मालाएँ हैं |
| तत् किम्? | तत् मुखम्। | नपुं. एक. | वह मुख है |
| ते के? | ते कमले। | नपुं. द्वि. | वे दो कमल हैं |
| तानि कानि? | तानि भवनानि। | नपुं. बहु. | वे भवन हैं |
सङ्केतः: ‘ते के?’ तीन बार आया है — पर तीनों बार उत्तर अलग है, क्योंकि एक बार पुंलिङ्ग-बहुवचन (छात्राः), एक बार स्त्रीलिङ्ग-द्विवचन (लेखन्यौ) और एक बार नपुंसकलिङ्ग-द्विवचन (कमले) है।
निम्नलिखितानि वाक्यानि अधिकृत्य उदाहरणानुसारं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु —
नीचे दिए वाक्यों के आधार पर उदाहरण जैसा प्रश्न बनाइए। (यथा – सः गजः। → सः कः?)
उत्तराणि
| क्रमः | वाक्यम् | प्रश्नः | कारणम् |
|---|---|---|---|
| यथा | सः गजः। | सः कः? (दिया हुआ) | पुंलिङ्ग → कः |
| (क) | सः बालकः। | सः कः? | पुंलिङ्ग → कः |
| (ख) | सा लता। | सा का? | स्त्रीलिङ्ग → का |
| (ग) | सा नदी। | सा का? | स्त्रीलिङ्ग → का |
| (घ) | तत् फलम्। | तत् किम्? | नपुंसकलिङ्ग → किम् |
| (ङ) | सः वृक्षः। | सः कः? | पुंलिङ्ग → कः |
नियमः: प्रश्न बनाते समय वाक्य का सर्वनाम वैसा ही रहता है, केवल संज्ञा के स्थान पर उसी लिङ्ग का प्रश्नवाचक शब्द रख दिया जाता है — पुंलिङ्ग में कः, स्त्रीलिङ्ग में का, नपुंसकलिङ्ग में किम्।
परस्परं सम्बद्धानि पदानि संयोजयन्तु, रिक्तस्थानेषु पूरयन्तु च —
आपस में जुड़े शब्दों को मिलाइए और वाक्य बनाइए। (यथा – नर्तकी → नृत्यति → नर्तकी नृत्यति।)
उत्तराणि
| क्रमः | कर्ता | क्रिया | वाक्यम् |
|---|---|---|---|
| (क) | नर्तकी | नृत्यति | नर्तकी नृत्यति। |
| (ख) | लेखकः | लिखति | लेखकः लिखति। |
| (ग) | फलम् | पतति | फलम् पतति। |
| (घ) | कमलम् | विकसति | कमलम् विकसति। |
| (ङ) | चालकः | चालयति | चालकः चालयति। |
| (च) | गायिका | गायति | गायिका गायति। |
अर्थः: नर्तकी नाचती है · लेखक लिखता है · फल गिरता है · कमल खिलता है · चालक (गाड़ी) चलाता है · गायिका गाती है।
उदाहरणानुसारं कोष्ठकेभ्यः उचितानि पदानि चित्वा वाक्यानि रचयन्तु —
कोष्ठक के शब्दों से उदाहरण जैसे वाक्य बनाइए। (यथा – कः/का लिखति? → लेखकः लिखति। छात्रः लिखति। सा लिखति।)
उत्तराणि
| क्रमः | प्रश्नः | वाक्यानि | ||
|---|---|---|---|---|
| (क) | कः/का धावति? | बालकः धावति। | बालिका धावति। | शुनकः धावति। |
| (ख) | कः/का पठति? | सुरेशः पठति। | जानकी पठति। | नलिनी पठति। |
| (ग) | किं पतति? | फलम् पतति। | जलम् पतति। | कुसुमम् पतति। |
| (घ) | का/कः गच्छति? | शिक्षिका गच्छति। | बालिका गच्छति। | तन्त्रज्ञः गच्छति। |
| (ङ) | का/कः/किम् अस्ति? | माता अस्ति। | पिता अस्ति। | वाहनम् अस्ति। |
ध्यातव्यम्: सभी कर्ता एकवचन में हैं, इसलिए क्रिया भी एकवचन (-ति) में ही रहेगी — चाहे कर्ता पुंलिङ्ग हो, स्त्रीलिङ्ग हो या नपुंसकलिङ्ग। संस्कृत में क्रिया कर्ता के वचन से बदलती है, लिङ्ग से नहीं।
परियोजनाकार्यम्
पृष्ठ ४६
गृहजनानां मित्राणां वा साहाय्येन पञ्चदश (१५) गृहवस्तूनामानि लिङ्गविभागेन लिखन्तु।
घर के सदस्यों या मित्रों की सहायता से घर की १५ वस्तुओं के नाम लिङ्ग के अनुसार लिखिए। यह स्वयं करने योग्य प्रश्न है — नीचे नमूना दिया गया है।
नमूना-उत्तरम् (Sample)
पुंलिङ्गम्
- दीपः — दीपक
- घटः — घड़ा
- दर्पणः — शीशा
- तालः — ताला
- आसन्दः — कुर्सी
स्त्रीलिङ्गम्
- मञ्जूषा — सन्दूक
- स्थालिका — थाली
- खट्वा — खाट
- कुञ्चिका — चाबी
- घटी — घड़ी
नपुंसकलिङ्गम्
- द्वारम् — दरवाज़ा
- वातायनम् — खिड़की
- व्यजनम् — पंखा
- वस्त्रम् — कपड़ा
- पुस्तकम् — पुस्तक
अधः केचन व्यावहारिकाः शब्दाः सन्ति। तेषाम् अर्थं शिक्षकस्य साहाय्येन अन्विष्य लिखन्तु।
नीचे कुछ व्यावहारिक शब्द हैं। उनके अर्थ खोजकर लिखिए — पूरी सूची अर्थ-सहित नीचे दी गई है।
अकारान्त-पुंलिङ्गम्
| शब्दः | हिन्दी | English |
|---|---|---|
| आसन्दः | कुर्सी | Chair |
| सुधाखण्डः | चॉक | Chalk |
| स्यूतः | थैला | Bag |
| विद्यालयः | विद्यालय | School |
| वृक्षः | पेड़ | Tree |
| कटः | चटाई | Mat |
| तालः | ताला | Lock |
| दर्पणः | दर्पण / शीशा | Mirror |
| दीपः | दीपक | Lamp |
| घटः | घड़ा | Pitcher |
| दण्डदीपः | टॉर्च | Torch |
| गजः | हाथी | Elephant |
| नागदन्तः | खूँटी | Wall peg |
| रजकः | धोबी | Washerman |
| धीवरः | मछुआरा | Fisherman |
| युवकः | युवक | Young man |
| प्रश्नः | प्रश्न | Question |
| शुनकः | कुत्ता | Dog |
| आचार्यः | आचार्य / शिक्षक | Teacher |
| खगः | पक्षी | Bird |
| सागरः | समुद्र | Sea |
अकारान्त-नपुंसकलिङ्गम्
| शब्दः | हिन्दी | English |
|---|---|---|
| फलम् | फल | Fruit |
| उपनेत्रम् | चश्मा | Spectacles |
| युतकम् | कमीज़ | Shirt |
| मन्दिरम् | मन्दिर | Temple |
| भवनम् | भवन | Building |
| वातायनम् | खिड़की | Window |
| व्यजनम् | पंखा | Fan |
| भोजनम् | भोजन | Food |
| कदलीफलम् | केला | Banana |
| पाथेयपात्रम् | टिफ़िन | Lunch box |
| द्वारम् | दरवाज़ा | Door |
| वलयम् | कड़ा / चूड़ी | Bangle |
| उद्यानम् | बगीचा | Garden |
| सूच्यौषधम् | इंजेक्शन | Injection |
| उपांशुकम् | दुपट्टा | Stole |
| पादांशुकम् | साड़ी / धोती | Lower garment |
| दिनम् | दिन | Day |
| उत्तरम् | उत्तर | Answer |
| उष्णीषम् | पगड़ी | Turban |
| वस्त्रम् | वस्त्र / कपड़ा | Cloth |
| नगरम् | नगर | City |
आकारान्त-स्त्रीलिङ्गम्
| शब्दः | हिन्दी | English |
|---|---|---|
| बालिका | लड़की | Girl |
| महिला | महिला | Woman |
| शाटिका | साड़ी | Saree |
| पेटिका | पेटी / बक्सा | Box |
| पादुका | चप्पल / जूता | Footwear |
| उत्पीठिका | मेज़ | Table |
| रोटिका | रोटी | Bread |
| स्थालिका | थाली / प्लेट | Plate |
| कुञ्चिका | चाबी | Key |
| सूचिका | सुई | Needle |
| तूलिका | कूची / ब्रश | Brush |
| मञ्जूषा | सन्दूक | Chest / Box |
| छुरिका | छुरी | Knife |
| गृहगोधिका | छिपकली | Lizard |
| धूमनलिका | चिमनी | Chimney |
| दिनदर्शिका | कैलेंडर | Calendar |
| खट्वा | खाट / चारपाई | Cot |
| शाखा | शाखा / डाली | Branch |
| शिक्षिका | अध्यापिका | Teacher (female) |
| गुलिका | गोली | Tablet |
| पिपीलिका | चींटी | Ant |
ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गम्
| शब्दः | हिन्दी | English |
|---|---|---|
| लेखनी | कलम | Pen |
| अङ्कनी | पेंसिल | Pencil |
| दूरवाणी | टेलीफोन | Telephone |
| कूपी | शीशी / बोतल | Bottle |
| द्रोणी | टब / बाल्टी | Tub |
| नदी | नदी | River |
| घटी | घड़ी | Clock |
| नर्तकी | नर्तकी | Dancer |
| वेणी | चोटी | Braid |
| कर्तरी | कैंची | Scissors |
| गृहिणी | गृहिणी | Housewife |
| मार्जनी | झाड़न | Duster |
| सम्मार्जनी | झाड़ू | Broom |
| सखी | सहेली | Friend (female) |
| आकाशवाणी | रेडियो | Radio |
| वर्णलेखनी | रंगीन कलम / क्रेयॉन | Crayon |
| जननी | माता | Mother |
| नारी | स्त्री | Woman |
| नगरी | नगरी | City |
| पुनःपूरणी | रिफिल | Refill |
| कुमारी | कुमारी / कन्या | Young girl |
ध्यातव्यम्: इस सूची से यह नियम स्पष्ट होता है — ः पर समाप्त शब्द पुंलिङ्ग, म् पर समाप्त शब्द नपुंसकलिङ्ग, तथा आ या ई पर समाप्त शब्द स्त्रीलिङ्ग होते हैं।