प्रथमः पाठः – वयं वर्णमालां पठामः (Prathamaḥ Pāṭhaḥ – Vayaṁ Varṇamālāṁ Paṭhāmaḥ) | Class 6 Sanskrit (Deepakam) | NCERT Solutions

वयं वर्णमालां पठामः — पूर्ण-समाधानम् | कक्षा ६ दीपकम्

NCERT · दीपकम् · कक्षा ६ · संस्कृतम्

प्रथमः पाठः — वयं वर्णमालां पठामः

पाठस्य सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि — पाठ्यगत-प्रश्नाः, अभ्यासः, परियोजनाकार्यं च। हर उत्तर विस्तार से, चित्रों और तालिकाओं के साथ समझाया गया है।

पूर्ण-समाधानम् सचित्र उत्तर गुणिताक्षर-तालिकाः परियोजनाकार्यम्

पाठ-सारः — एका दृष्ट्या

Quick concept recap

वर्णाः द्विविधाः भवन्ति — स्वराः, व्यञ्जनानि च।

वर्ण दो प्रकार के होते हैं — स्वर और व्यंजन। स्वरों का उच्चारण स्वतन्त्र रूप से होता है, जबकि व्यंजनों के उच्चारण के लिए किसी स्वर की सहायता आवश्यक होती है।

@edugrown वर्णाः (४८) स्वराः (१३) व्यञ्जनानि (३३) अयोगवाहौ (२) अं (अनुस्वारः) · अः (विसर्गः) समानाक्षराणि (९) अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠ ऌ सन्ध्यक्षराणि (४) ए ऐ ओ औ स्पर्शाः (२५) क–म पञ्च वर्गाः अन्तःस्थाः (४) य र ल व ऊष्माणः (४) श ष स ह स्वराणाम् उच्चारणं स्वतन्त्ररूपेण भवति · व्यञ्जनानाम् उच्चारणे स्वरस्य सहायता अपेक्ष्यते ९ + ४ = १३ स्वराः | २५ + ४ + ४ = ३३ व्यञ्जनानि | १३ + ३३ + २ = ४८ वर्णाः

वर्ण-गणना (step-wise)

  1. समानाक्षर-स्वराः — अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠ ऌ, तथा सन्ध्यक्षर-स्वराः — ए ऐ ओ औ।
    $$9 \;+\; 4 \;=\; 13 \quad \text{(swarah)}$$
  2. व्यञ्जनानि — स्पर्शाः (५ वर्गाः × ५ वर्णाः), अन्तःस्थाः (य र ल व), ऊष्माणः (श ष स ह)।
    $$(5\times 5) \;+\; 4 \;+\; 4 \;=\; 25+4+4 \;=\; 33$$
  3. अयोगवाहौ — अनुस्वारः (ं) विसर्गः (ः) च।
    $$13 \;+\; 33 \;+\; 2 \;=\; \boxed{48}$$

एकैकेन व्यञ्जनेन सह त्रयोदश स्वराः योज्यन्ते, अतः गुणिताक्षराणां संख्या — $$33 \times 13 = 429$$

आस्ये वर्णानां षट् उच्चारण-स्थानानि

नीचे दिए गए बटन दबाइए — उस स्थान से बोले जाने वाले वर्ण चमक उठेंगे।

सर्वेषां वर्णानाम् उच्चारण-स्थानानि — किसी बटन को दबाकर उस स्थान के वर्ण देखिए।

आस्ये वर्णानां षट् उच्चारण-स्थानानि — कण्ठः, तालु, मूर्धा, दन्तः, ओष्ठः, नासिका
षट् उच्चारण-स्थानानि — कण्ठः · तालु · मूर्धा · दन्तः · ओष्ठः · नासिका

पाठ्यगत प्रश्नाः (Intext)

पुस्तके रिक्तस्थानानि · पृष्ठ ४–२२

Advertisement
Intext 1 · पृष्ठ ४–५

गुणिताक्षराणि — क-वर्गः, च-वर्गः (वदामः लिखामः च)

व्यंजन में सभी तेरह स्वरों की मात्राएँ जोड़कर गुणिताक्षर बनाइए।

उत्तरम् — क-वर्गः

व्यञ्जनम्
क्काकिकीकुकूकृकॄकॢकेकैकोकौ
ख्खाखिखीखुखूखृखॄखॢखेखैखोखौ
ग्गागिगीगुगूगृगॄगॢगेगैगोगौ
घ्घाघिघीघुघूघृघॄघॢघेघैघोघौ
ङ्ङाङिङीङुङूङृङॄङॢङेङैङोङौ

← तालिका को दायें-बायें खिसकाइए →

उत्तरम् — च-वर्गः

व्यञ्जनम्
च्चाचिचीचुचूचृचॄचॢचेचैचोचौ
छ्छाछिछीछुछूछृछॄछॢछेछैछोछौ
ज्जाजिजीजुजूजृजॄजॢजेजैजोजौ
झ्झाझिझीझुझूझृझॄझॢझेझैझोझौ
ञ्ञाञिञीञुञूञृञॄञॢञेञैञोञौ

कथं जायते? व्यञ्जनम् (क्) + स्वरः (आ) = गुणिताक्षरम् (का)। यहाँ क् केवल व्यंजन है और ‘आ’ स्वर की मात्रा है।

Advertisement
Intext 2 · पृष्ठ ६–७

गुणिताक्षराणि — ट-वर्गः, त-वर्गः, प-वर्गः

उत्तरम् — ट-वर्गः

व्यञ्जनम्
ट्टाटिटीटुटूटृटॄटॢटेटैटोटौ
ठ्ठाठिठीठुठूठृठॄठॢठेठैठोठौ
ड्डाडिडीडुडूडृडॄडॢडेडैडोडौ
ढ्ढाढिढीढुढूढृढॄढॢढेढैढोढौ
ण्णाणिणीणुणूणृणॄणॢणेणैणोणौ

उत्तरम् — त-वर्गः

व्यञ्जनम्
त्तातितीतुतूतृतॄतॢतेतैतोतौ
थ्थाथिथीथुथूथृथॄथॢथेथैथोथौ
द्दादिदीदुदूदृदॄदॢदेदैदोदौ
ध्धाधिधीधुधूधृधॄधॢधेधैधोधौ
न्नानिनीनुनूनृनॄनॢनेनैनोनौ

उत्तरम् — प-वर्गः

व्यञ्जनम्
प्पापिपीपुपूपृपॄपॢपेपैपोपौ
फ्फाफिफीफुफूफृफॄफॢफेफैफोफौ
ब्बाबिबीबुबूबृबॄबॢबेबैबोबौ
भ्भाभिभीभुभूभृभॄभॢभेभैभोभौ
म्मामिमीमुमूमृमॄमॢमेमैमोमौ
Intext 3 · पृष्ठ ८–९

गुणिताक्षराणि — अन्तःस्थाः, ऊष्म-वर्णाः, अयोगवाहौ च

उत्तरम् — अन्तःस्थाः (य र ल व)

व्यञ्जनम्
य्यायियीयुयूयृयॄयॢयेयैयोयौ
र्रारिरीरुरूरृरॄरॢरेरैरोरौ
ल्लालिलीलुलूलृलॄलॢलेलैलोलौ
व्वाविवीवुवूवृवॄवॢवेवैवोवौ

उत्तरम् — ऊष्म-वर्णाः (श ष स ह)

व्यञ्जनम्
श्शाशिशीशुशूशृशॄशॢशेशैशोशौ
ष्षाषिषीषुषूषृषॄषॢषेषैषोषौ
स्सासिसीसुसूसृसॄसॢसेसैसोसौ
ह्हाहिहीहुहूहृहॄहॢहेहैहोहौ

उत्तरम् — स्वरैः सह अयोगवाहौ

अयोगवाहः
ं (अनुस्वारः)अंआंइंईंउंऊंऋंॠंऌंएंऐंओंऔं
ः (विसर्गः)अःआःइःईःउःऊःऋःॠःऌःएःऐःओःऔः

उत्तरम् — ‘अयोगवाहानाम्’ योजनम् (क् + स्वरः + ं / ख् + स्वरः + ः)

योजनम्
क् + स्वरः + ंकंकांकिंकींकुंकूंकृंकॄंकॢंकेंकैंकोंकौं
ख् + स्वरः + ःखःखाःखिःखीःखुःखूःखृःखॄःखॢःखेःखैःखोःखौः

ध्यातव्यम्: ‘र्’ इत्यस्य ऋ-ॠ-ऌ-युक्तानि रूपाणि — रृ, रॄ, रॢ — पुस्तके प्रकारान्तरेण अपि लिख्यन्ते (पृष्ठ ९ की टिप्पणी)। तथा ‘ऌ’-वर्णस्य दीर्घः न भवति, सन्ध्यक्षराणां (ए ऐ ओ औ) ह्रस्वः न भवति।

Intext 4 · पृष्ठ १०–११

वयं शब्दार्थान् जानीमः — मातृभाषया अर्थं लिखन्तु।

नीचे अन्तिम स्तम्भ (मातृभाषा = हिन्दी) भर दिया गया है।

शब्दार्थ-तालिका

शब्दःसंस्कृत-अर्थःEnglishमातृभाषया अर्थः (हिन्दी)
पित्राज्ञापितुः आदेशःFather’s orderपिता का आदेश
लाकृतिः‘ऌ’-वर्णस्य आकृतिःShape of letter ‘ऌ’‘ऌ’ वर्ण का रूप
एकैकःप्रत्येकम्Each oneहर एक
अजःछागःGoatबकरा
वधूःपरिणीताMarried womanविवाहिता नारी
मातॄणम्मातुः ऋणम्Indebtedness to Motherमाता का ऋण
कॢप्तम्कल्पितम्Supposedमाना हुआ
ऌकारः‘ऌ’-वर्णःLetter ‘ऌ’‘ऌ’ वर्ण
ओम्प्रणवःName of Brahmaएकाक्षर ब्रह्म
औषधम्भेषजम्Medicineऔषध / दवा
जिह्वारसनाTongueजीभ
नामधेयम्नामNameनाम
भगिनीस्वसाSisterबहन
भ्राताअनुजः / अग्रजःBrotherभाई
पितामहीपितुः माताPaternal Grandmotherदादी
पितामहःपितुः पिताPaternal Grandfatherदादा
मातामहीमातुः माताMaternal Grandmotherनानी
मातामहःमातुः पिताMaternal Grandfatherनाना
सुश्रीःकुमारीMissकुमारी
श्रीःलक्ष्मीः, सुन्दरताGoddess of prosperityलक्ष्मी, सौन्दर्य
उपाधिःविशिष्टताTitleविशेषता / उपाधि
प्रथम-नाममुख्यं नामFirst Nameपहला नाम
मध्य-नाममध्यवर्त्ति नामMiddle Nameबीच का नाम
अन्त्य-नामअन्तिम-नामLast Nameअन्तिम नाम
कुल-नामकुलस्य गोत्रस्य वंशस्य वा नामFamily Nameकुल, गोत्र या वंश का नाम
Intext 5 · पृष्ठ १५–२२ (योग्यताविस्तरः)

वर्णानाम् उच्चारणं कथं भवति? उच्चारण-स्थानानि कति सन्ति?

उत्तरम्

ध्वनेः वा वर्णस्य उच्चारणे मुखस्य (Mouth) मुख्या भूमिका भवति। कदाचित् मुखेन सह नासिकायाः (Nose) अपि उपयोगः भवति — यथा ‘अं’, ‘न’, ‘म’, ‘अँ’ इत्यादिषु नासिक्य-वर्णेषु। मुखं नासिका च — उभे अपि आस्ये (Head) भवतः।

  • मुखे — पञ्चसु स्थानेषु (कण्ठः, तालु, मूर्धा, दन्तः, ओष्ठः)
  • नासिकायाम् — एकस्मिन् स्थाने
  • अतः सामान्यतः षट् स्थानानि भवन्ति।
$$5 \;(\text{mukhe}) \;+\; 1 \;(\text{nasikayam}) \;=\; 6 \ \ \text{sthanani}$$

एकस्थानीय-वर्णानां सूची

स्थानम्वर्णाःपाणिनीय-शिक्षा-सूत्रम्
१. कण्ठःअ आ · क ख ग घ ङ · ह · विसर्गः (अः)अकुहविसर्जनीयाः कण्ठ्याः
२. तालुइ ई · च छ ज झ ञ · य · शइचुयशास्तालव्याः
३. मूर्धाऋ ॠ · ट ठ ड ढ ण · र · षऋटुरषा मूर्धन्याः
४. दन्तःऌ · त थ द ध न · ल · सऌतुलसा दन्त्याः
५. ओष्ठःउ ऊ · प फ ब भ मउपूपध्मानीया ओष्ठ्याः
६. नासिकाअनुस्वारः (अं)अनुस्वारयमा नासिक्याः

द्विस्थानीय-वर्णाः

वर्णाःस्थाने द्वेसूत्रम्
ए, ऐकण्ठः + तालुए ऐ कण्ठतालव्यौ
ओ, औकण्ठः + ओष्ठःओ औ कण्ठोष्ठ्यौ
दन्तः + ओष्ठःवकारो दन्त्योष्ठ्यः
ङ, ञ, ण, न, मस्व-स्थानम् + नासिकाङञणनमाः स्वस्थान-नासिकास्थानाः
द्विस्थानीय वर्णों के उच्चारण स्थान — कण्ठ-तालव्यौ (ए, ऐ) तथा कण्ठोष्ठ्यौ (ओ, औ)
कण्ठ-तालव्यौ (ए, ऐ) · कण्ठोष्ठ्यौ (ओ, औ)
स्व-स्थानेन सह नासिक्याः वर्णाः — ङ ञ ण न म तथा दन्त्योष्ठ्यः व
स्व-स्थानेन सह नासिक्याः वर्णाः (ङ ञ ण न म) · दन्त्योष्ठ्यः वर्णः (व)
सर्वेषां वर्णानाम् उच्चारण-स्थानानि — पूर्ण चित्र
सर्वेषां वर्णानाम् उच्चारण-स्थानानि (सम्पूर्ण चित्रम्)

वयम् अभ्यासं कुर्मः (Exercise)

प्रश्न १ – ६ · पृष्ठ ११–१४

प्रश्न १

कस्य चित्रम्? वदन्तु लिखन्तु च —

यह किसका चित्र है? बोलिए और लिखिए।

Advertisement

उत्तराणि

गणेशः
गणेशःगणेश जी
कपोतः
कपोतःकबूतर
रामः
रामःश्रीराम
मृगः
मृगःहिरन
अग्निः
अग्निःअग्नि / हवन
नासिका
नासिकानाक
भारतम्
भारतम्भारत का मानचित्र
डमरुः
डमरुःडमरू
चमसः
चमसःचम्मच
पादः
पादःपैर

सङ्केतः: चित्रस्य नाम संस्कृते लिखन्तु — प्रथमं वर्णं ध्यानेन पश्यन्तु। जैसे ‘नासिका’ का पहला वर्ण ‘न’ है, ‘डमरुः’ का ‘ड’ है।

प्रश्न २

चित्रं पश्यन्तु। पट्टिकातः समुचितान् वर्ण-समूहान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु —

चित्र देखिए। पट्टिका (शब्द-पेटी) से उचित वर्ण-समूह चुनकर रिक्त स्थान भरिए।

पट्टिका: क्कात्रिण्डः ञ्चुःक्षःङ्क ङ्खःन्ताःन्द्रःष्ट

उत्तराणि

पङ्कजम्
प + ङ्क + जम् = पङ्कजम्
कमल
चन्द्रः
च + न्द्रः = चन्द्रः
चन्द्रमा
शुण्डः
शु + ण्डः = शुण्डः
हाथी की सूँड
वृक्षः
वृ + क्षः = वृक्षः
पेड़
दन्ताः
द + न्ताः = दन्ताः
दाँत
चञ्चुः
च + ञ्चुः = चञ्चुः
चोंच
त्रिशूलम्
त्रि + शूलम् = त्रिशूलम्
त्रिशूल
अष्ट
अ + ष्ट = अष्ट
आठ (८)
ढक्का
ढ + क्का = ढक्का
ढोल / डमरू
शङ्खः
श + ङ्खः = शङ्खः
शंख

व्याख्या: ये सभी संयुक्त-वर्ण हैं — दो या अधिक व्यंजन मिलकर बनते हैं। जैसे न् + द् + र = न्द्र, क् + ष = क्ष, ङ् + ख = ङ्ख। अनुनासिक व्यंजन (ङ, ञ, ण, न, म) सदा अपने ही वर्ग के व्यंजन से जुड़ता है — इसीलिए ‘क’ के पहले ‘ङ्’, ‘च’ के पहले ‘ञ्’, ‘ड’ के पहले ‘ण्’, ‘त’ के पहले ‘न्’ आया।

प्रश्न ३

प्रथम-वर्णेन पदं वदन्तु लिखन्तु च —

दिए गए पहले वर्ण से आरम्भ होने वाले दो-दो संस्कृत शब्द बोलिए और लिखिए।

उत्तराणि (नमूना-उत्तर)

वर्णःपदम् १पदम् २अर्थः (हिन्दी)
अग्निःअस्त्रम्आग · हथियार (पुस्तके दत्तम्)
कमलम्कपोतःकमल · कबूतर
चन्द्रःचटकःचन्द्रमा · गौरैया
पुस्तकम्पर्वतःपुस्तक · पहाड़
रथःरविःरथ · सूर्य
इन्द्रःइक्षुःइन्द्र · गन्ना
नदीनौकानदी · नाव (पुस्तके दत्तम्)
मयूरःमृगःमोर · हिरन
हस्तःहरिणःहाथ · हिरन
तरुःतारापेड़ · तारा
वृक्षःवनम्पेड़ · जंगल
शङ्खःशशकःशंख · खरगोश

ध्यातव्यम्: इसके अतिरिक्त और भी शब्द सही हैं — जैसे क → कुक्कुटः, कन्दुकम्; च → चषकः, चमसः; प → पत्रम्, पङ्कजम्; व → वायसः, वधूः। बस शब्द का पहला वर्ण वही होना चाहिए।

प्रश्न ४

स्व-परिवारस्य सदस्यानां पूर्ण-नामानि लिखन्तु —

अपने परिवार के सदस्यों के पूरे नाम लिखिए। यह प्रश्न स्वयं करने योग्य है — नीचे नमूना दिया गया है, उसी प्रकार अपने परिवार के नाम भरिए।

नमूना-उत्तरम् (Sample)

सम्बन्धःउपाधिःप्रथम-नाममध्य-नामअन्त्य-नाम / कुल-नाम
माताश्रीमतीसुनीताशर्मा
पिताश्रीमान्राजेशःकुमारःशर्मा
भगिनीसुश्रीःअनन्याशर्मा
भ्राताश्रीमान्अनिकेतःशर्मा
पितामहीश्रीमतीकमलाशर्मा
पितामहःश्रीमान्रामप्रसादःशर्मा
मातामहीश्रीमतीसरोजामिश्रा
मातामहःश्रीमान्गोपालःमिश्रा

पुस्तक की शर्तें:
* मध्य-नाम हो तभी लिखिए, न हो तो स्थान खाली छोड़ दीजिए।
** केवल प्रथम अक्षर (Initial) मत लिखिए — पूरा नाम लिखिए।

प्रश्न ५

कक्षायाः शिक्षिकाणां शिक्षकाणां च पूर्ण-नामानि लिखन्तु —

अपनी कक्षा के अध्यापक-अध्यापिकाओं के पूरे नाम लिखिए। यह भी स्वयं करने योग्य प्रश्न है।

नमूना-उत्तरम् (Sample)

उपाधिःप्रथम-नाममध्यम-नामअन्त्य-नाम
श्रीमतीमीनावर्मा
श्रीमान्सुरेशःचन्द्रःतिवारी
सुश्रीःप्रीतिसिंह
श्रीमान्विनोदःकुमारःयादव
श्रीमतीरेखाजोशी
प्रश्न ६

मित्राणां पूर्ण-नामानि लिखन्तु —

अपने मित्रों के पूरे नाम लिखिए। यह भी स्वयं करने योग्य प्रश्न है।

नमूना-उत्तरम् (Sample)

प्रथम-नाममध्यम-नामअन्त्य-नाम
आदित्यःप्रकाशःगुप्ता
रियाअग्रवाल
कार्तिकःनायर
साक्षीदेवीपाण्डेय
हर्षःदेशपाण्डे

परियोजनाकार्यम्

पृष्ठ २३–२४ · (क) (ख) (ग) (घ)

परियोजना (क)

चित्राणि ध्यानेन पश्यन्तु — कुक्कुटः विरौति।

चित्रों को ध्यान से देखिए और इनकी विशेषता समझकर लिखिए।

कुक्कुटः विरौति — मुर्गा बाँग देता है
कुक्कुटः विरौति

उत्तरम् — मात्रा-भेदः (step-wise)

मुर्गे की बाँग में एक ही स्वर ‘उ’ पहले छोटा, फिर लम्बा, फिर और लम्बा खिंचता है। स्वर को बोलने में जितना समय लगता है उसे मात्रा कहते हैं।

  1. ह्रस्वः — उ · एक-मात्रः। पलक झपकने जितना समय।
    $$t(\text{u}) = 1 \ \text{matra}$$
  2. दीर्घः — ऊ · द्वि-मात्रः। ह्रस्व से दुगुना समय।
    $$t(\bar{\text{u}}) = 1 \times 2 = 2 \ \text{matra}$$
  3. प्लुतः — उ३ · त्रि-मात्रः। ह्रस्व से तिगुना समय। ‘३’ का अंक प्लुत का चिह्न है।
    $$t(\text{u}3) = 1 \times 3 = 3 \ \text{matra}$$
  4. व्यञ्जनम् — अर्ध-मात्रः।
    $$t(\text{vyanjana}) = \tfrac{1}{2} \ \text{matra}$$
ध्वनिःमात्रानामहिन्दी
एक-मात्रःह्रस्वःछोटा स्वर
एक-मात्रःह्रस्वःछोटा स्वर
द्वि-मात्रःदीर्घःलम्बा स्वर
उ३त्रि-मात्रःप्लुतःबहुत लम्बा (खिंचा हुआ) स्वर
परियोजना (ख)

चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रं त्वेव वायसः।
शिखी रौति त्रिमात्रं तु नकुलस्त्वर्धमात्रकम्॥

यह पाणिनीय-शिक्षा का श्लोक है, जो मात्रा-भेद को पशु-पक्षियों की आवाज़ से समझाता है।

उत्तरम् — श्लोकस्य अर्थः

चाषः (नीलकण्ठः)
चाषः (नीलकण्ठः)एक-मात्रः · ह्रस्व-स्वरः इव
वायसः (काकः)
वायसः (काकः)द्वि-मात्रः · दीर्घ-स्वरः इव
शिखी (मयूरः)
शिखी (मयूरः)त्रि-मात्रः · प्लुत-स्वरः इव
नकुलः
नकुलःअर्ध-मात्रः · व्यञ्जनम् इव
जीवःप्रकारःध्वनिःतुलना
१. चाषः (नीलकण्ठः)पक्षीएक-मात्रं ध्वनिं करोतिह्रस्व-स्वरः इव
२. वायसः (काकः)पक्षीद्वि-मात्रं ध्वनिं करोतिदीर्घ-स्वरः इव
३. शिखी (मयूरः)पक्षीत्रि-मात्रं ध्वनिं करोतिप्लुत-स्वरः इव
४. नकुलःपशुःअर्ध-मात्रं ध्वनिं करोतिव्यञ्जनम् इव
$$\tfrac{1}{2} \;<\; 1 \;<\; 2 \;<\; 3 \qquad (\text{nakula} < \text{chasha} < \text{vayasa} < \text{shikhi})$$
परियोजना (ग)

नामान्त्याक्षरी क्रीडा

कक्षा को दो दलों में बाँटकर खेला जाने वाला नाम-अन्त्याक्षरी खेल।

उत्तरम् — क्रीडायाः नियमाः

  1. शिक्षकः/शिक्षिका छात्रान् द्वयोः समूहयोः विभजति — प्रथम-गणः, द्वितीय-गणः।
  2. प्रथम-गणस्य छात्रः/छात्रा उत्थाय स्व-नामधेयं वदति।
  3. द्वितीय-गणस्य छात्रः तस्य नाम्नः अन्तिमं व्यञ्जन-वर्णं (विसर्गं विहाय) गृहीत्वा तेन वर्णेन आरभ्यमाणम् अन्यत् नाम वदति।
  4. पुनः प्रथम-गणस्य छात्रः उस नाम के अन्तिम व्यंजन से नया नाम बोलता है। एवं क्रमशः क्रीडा प्रचलति।

उदाहरणम् (नमूना-क्रीडा)

क्रमःगणःउक्तं नामअन्तिमः व्यञ्जन-वर्णःअग्रिमं नाम
प्रथमःरमेशश् (विसर्गं विहाय)→ शिवानी
द्वितीयःशिवानन्→ नरेशः
प्रथमःनरेशश्→ शारदा
द्वितीयःशारदद्→ दीपकः
प्रथमःदीपकक्→ कमला

ध्यातव्यम्: विसर्ग (ः) को नहीं गिनते। ‘रमेशः’ में विसर्ग हटाने पर अन्तिम व्यंजन ‘श्’ बचता है, इसलिए अगला नाम ‘श’ से आरम्भ होगा।

परियोजना (घ)

उच्चारण-स्थानानां पाणिनीय-शिक्षा-सूत्राणि

उत्तरम् — सूत्राणि तेषाम् अर्थश्च

सूत्रम्वर्णाःउच्चारण-स्थानम्
अकुहविसर्जनीयाः कण्ठ्याःअ आ · क ख ग घ ङ · ह · विसर्गः (अः)कण्ठ-स्थाने भवति
इचुयशास् तालव्याःइ ई · च छ ज झ ञ · य · शतालु-स्थाने भवति
ऋटुरषा मूर्धन्याःऋ ॠ · ट ठ ड ढ ण · र · षमूर्ध-स्थाने भवति
ऌतुलसा दन्त्याःऌ · त थ द ध न · ल · सदन्त-स्थाने भवति
उपूपध्मानीया ओष्ठ्याःउ ऊ · प फ ब भ म · [उपध्मानीयः]ओष्ठ-स्थाने भवति
ङञणनमाः स्वस्थान-नासिकास्थानाःङ · ञ · ण · न · मअपने स्थान के साथ नासिका-स्थान में भी
ए ऐ कण्ठतालव्यौए · ऐकण्ठ + तालु — दोनों में
ओ औ कण्ठोष्ठ्यौओ · औकण्ठ + ओष्ठ — दोनों में
वकारो दन्त्योष्ठ्यःदन्त + ओष्ठ — दोनों में
अनुस्वारयमा नासिक्याःअनुस्वारः (अं) · [यमाः]नासिका-स्थाने भवति

टिप्पणी: ‘उपध्मानीयः’ तथा ‘यमाः’ विशिष्ट अतिरिक्त अयोगवाह-वर्ण हैं। सामान्य संस्कृत-भाषा में इनका प्रयोग प्रायः नहीं दिखता।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!