संस्कृतम् · दीपकम् · कक्षा ७
नवमः पाठः — अन्नाद् भवन्ति भूतानि
पाठ-सार, सृष्टि-क्रम एवं सम्पूर्ण अभ्यास-समाधान
📗 NCERT · अध्याय 9 · सृष्टि-उत्पत्ति संवाद
📖 पाठ-सार, संवाद एवं सृष्टि-क्रम
परिचयःभारत का प्राचीन ज्ञान-वैभव
भारत की प्रतिष्ठा उसकी संस्कृत भाषा और संस्कृति में निहित है, और यह ज्ञान प्राचीन काल से संस्कृत पर आधारित रहा है। हमारे प्राचीन ऋषि-मुनि, विद्वान, गणितज्ञ, खगोलविज्ञानी, आयुर्वेदाचार्य, रसायनशास्त्री, वास्तुविद्, नीतिज्ञ आदि अनेक क्षेत्रों में निपुण थे और उन्होंने भारत का यश चारों दिशाओं में फैलाया। आज भी वैज्ञानिक इन्हीं संस्कृत ग्रंथों को आधार बनाकर शोध करते हैं। इसी पाठ में माता और पुत्री के संवाद द्वारा सृष्टि (जगत्) की उत्पत्ति का क्रम समझाया गया है।
सृष्टि‑क्रमजगत् की उत्पत्ति का क्रम (संवाद-सार)
भावार्थः — माता पुत्री को बताती है कि सृष्टि इस क्रम में उत्पन्न हुई — सबसे पहले ब्रह्म (सर्वत्र व्याप्त चेतना-शक्ति/ऊर्जा) से आकाश, आकाश से वायु, वायु से अग्नि, अग्नि से जल, जल से पृथ्वी उत्पन्न हुई। फिर पृथ्वी से ओषधियाँ, अन्न (फसल) और वृक्ष, अन्न से आहार, और आहार से कीट, प्राणी एवं मनुष्य उत्पन्न हुए। इसीलिए कहा गया है — “अन्नाद् भवन्ति भूतानि” (अन्न से ही समस्त प्राणी उत्पन्न होते हैं)।
चित्रअन्न से जीव-सृष्टि
योग्यता‑विस्तरःतैत्तिरीयोपनिषद् का मूल वचन
तस्माद्वा एतस्मात् आत्मनः आकाशः सम्भूतः। आकाशाद्वायुः। वायोरग्निः। अग्नेरापः। अद्भ्यः पृथिवी। पृथिव्या ओषधयः। ओषधिभ्योऽन्नम्। अन्नात् पुरुषः॥
— तैत्तिरीयोपनिषत् 2-1-2
अर्थ — उस (परम) आत्मा से आकाश उत्पन्न हुआ, आकाश से वायु, वायु से अग्नि, अग्नि से जल (आपः), जल से पृथ्वी, पृथ्वी से ओषधियाँ, ओषधियों से अन्न, और अन्न से पुरुष (प्राणी) उत्पन्न हुआ। यही इस पाठ का मूल आधार-वचन है।
✍️ अभ्यासः — वयम् अभ्यासं कुर्मः
प्रश्न 1 अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु।
(पूरे वाक्य में उत्तर लिखिए।)
(क) पुत्र्याः जिज्ञासा का?
उत्तरम् — “वयं मनुष्याः, प्राणिनः, कीटाः च कथं भूलोके आगताः?” — इति पुत्र्याः जिज्ञासा (आसीत्)।
(ख) कस्मात् आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्?
उत्तरम् — ब्रह्मणः आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्।
(ग) अग्नेः कस्य उत्पत्तिः अभवत्?
उत्तरम् — अग्नेः जलस्य उत्पत्तिः अभवत्।
(घ) पृथिव्याः केषाम् उत्पत्तिः अभवत्?
उत्तरम् — पृथिव्याः ओषधीनां सस्यानां वृक्षादीनां च उत्पत्तिः अभवत्।
(ङ) आहारात् के उत्पन्नाः?
उत्तरम् — आहारात् कीटाः, प्राणिनः, मनुष्याः च उत्पन्नाः।
(च) माता किं किं पठितवती?
उत्तरम् — माता आधुनिकं रसायनशास्त्रम् उपनिषद्-ग्रन्थान् च पठितवती।
प्रश्न 2 पाठं पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचितं पदं लिखन्तु।
(पाठ पढ़कर रिक्त स्थानों में उचित पद भरिए।)
(क) अम्ब! मम काचिद् ________ अस्ति।
उत्तरम् — अम्ब! मम काचिद् जिज्ञासा अस्ति।
(ख) प्रथमं ________ आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्।
उत्तरम् — प्रथमं ब्रह्मणः आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्।
(ग) साक्षात् ________ उत्पत्तिं वदतु।
उत्तरम् — साक्षात् मनुष्याणाम् उत्पत्तिं वदतु।
(घ) ________ कीटाः, प्राणिनः, मनुष्याः उत्पन्नाः खलु अम्ब?
उत्तरम् — आहारात् कीटाः, प्राणिनः, मनुष्याः उत्पन्नाः खलु अम्ब?
(ङ) अहम् आधुनिकं ________ ________ च पठितवती।
उत्तरम् — अहम् आधुनिकं रसायनशास्त्रम् उपनिषद्-ग्रन्थान् च पठितवती।
(च) अस्माकं ________ ज्ञानं तेषु एव निहितम् अस्ति।
उत्तरम् — अस्माकं (भारतस्य) मौलिकं ज्ञानं तेषु एव निहितम् अस्ति।
प्रश्न 3 प्रदत्तानां शब्दानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु (पञ्चमी विभक्तिः)।
(पञ्चमी विभक्ति में एक-द्वि-बहुवचन लिखिए।) यथा — आहार → आहारात् / आहाराभ्याम् / आहारेभ्यः
| शब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| आहार | आहारात् | आहाराभ्याम् | आहारेभ्यः |
| मनुष्य | मनुष्यात् | मनुष्याभ्याम् | मनुष्येभ्यः |
| वृक्ष | वृक्षात् | वृक्षाभ्याम् | वृक्षेभ्यः |
| अग्नि | अग्नेः | अग्निभ्याम् | अग्निभ्यः |
| मुनि | मुनेः | मुनिभ्याम् | मुनिभ्यः |
| पेटिका | पेटिकायाः | पेटिकाभ्याम् | पेटिकाभ्यः |
| वाटिका | वाटिकायाः | वाटिकाभ्याम् | वाटिकाभ्यः |
| माला | मालायाः | मालाभ्याम् | मालाभ्यः |
| कूपी | कूप्याः | कूपीभ्याम् | कूपीभ्यः |
| नदी | नद्याः | नदीभ्याम् | नदीभ्यः |
| नगरी | नगर्याः | नगरीभ्याम् | नगरीभ्यः |
🎨 रंगीन = भरे गए उत्तर, धूसर = पहले से दिए गए।
प्रश्न 4 रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु।
(रेखांकित पद पञ्चमी विभक्ति में हैं — उन पर कुतः/कस्मात् से प्रश्न बनाइए।) रेखांकित पद इस रंग में हैं।
(क) माता आपणात् गृहम् आगच्छति।
प्रश्नः — माता कुतः गृहम् आगच्छति? / माता कस्मात् गृहम् आगच्छति? (उदाहरण)
(ख) राजेशः विद्यालयात् पुस्तकम् आनयति।
प्रश्नः — राजेशः कुतः पुस्तकम् आनयति? / राजेशः कस्मात् पुस्तकम् आनयति?
(ग) विकासः महेशात् लेखनीं स्वीकृतवान्।
प्रश्नः — विकासः कस्मात् लेखनीं स्वीकृतवान्?
(घ) माता गृहात् पुत्रं पश्यति।
प्रश्नः — माता कुतः पुत्रं पश्यति? / माता कस्मात् पुत्रं पश्यति?
(ङ) हिमालयात् गङ्गा प्रवहति।
प्रश्नः — कुतः गङ्गा प्रवहति? / कस्मात् गङ्गा प्रवहति?
प्रश्न 5 पदरञ्जनी — पर्यायपदानि (पाठ में से पर्याय चुनकर लिखिए)।
(दिए गए शब्दों के पर्यायवाची पाठ में हैं, उन्हें ढूँढकर लिखिए।)
| वामतः दक्षिणम् (आड़े) | उपरिष्टात् अधः (खड़े) | ||
|---|---|---|---|
| दिया शब्द | पर्याय (उत्तर) | दिया शब्द | पर्याय (उत्तर) |
| (1) जन्म | उत्पत्तिः | (1) उन्नतिः | उत्कर्षः |
| (2) मातः | अम्ब | (2) समाप्तम् | सर्वमपि |
| (3) सत्यम् | आम् | (3) गगनस्य | आकाशस्य |
| (4) अपि | च | (4) बुद्धिमती | चतुरा |
| (5) ओषधीनाम् | सस्यानाम् | (5) सकलम् | सर्वम् |
| (6) तदर्थम् | अतः | (6) ततः परम् | अनन्तरम् |
| (7) कस्मिन् समये | कदा | (8) किल | खलु |
💡 ये सभी पर्याय पाठ के संवाद में प्रयुक्त हुए हैं; इन्हें पदरञ्जनी (crossword) में भरना है।
प्रश्न 6 कः कस्मात् विद्यां प्राप्तवान् — पूर्णवाक्येन लिखन्तु।
यथा — शुक्राचार्यः ← महादेवः → शुक्राचार्यः महादेवात् विद्यां प्राप्तवान्।
| शिष्यः | आचार्यः | पूर्णवाक्यम् |
|---|---|---|
| शुक्राचार्यः | महादेवः | शुक्राचार्यः महादेवात् विद्यां प्राप्तवान्। |
| पद्मपादः | शङ्कराचार्यः | पद्मपादः शङ्कराचार्यात् विद्यां प्राप्तवान्। |
| विवेकानन्दः | रामकृष्णः | विवेकानन्दः रामकृष्णात् विद्यां प्राप्तवान्। |
| रामः | वसिष्ठः | रामः वसिष्ठात् विद्यां प्राप्तवान्। |
| भीष्मः | परशुरामः | भीष्मः परशुरामात् विद्यां प्राप्तवान्। |
| चन्द्रगुप्तः | चाणक्यः | चन्द्रगुप्तः चाणक्यात् विद्यां प्राप्तवान्। |
| अर्जुनः | द्रोणाचार्यः | अर्जुनः द्रोणाचार्यात् विद्यां प्राप्तवान्। |
प्रश्न 7 वाक्यानि पठित्वा मातृभाषया/आङ्ग्लभाषया अनुवादं कुर्वन्तु।
(वाक्यों का हिन्दी एवं अंग्रेज़ी अनुवाद कीजिए।)
(क) राधा नगरात् आगच्छति।
हिन्दी — राधा नगर से आती है। English — Radha comes from the city.
(ख) विनयः वृक्षात् पुष्पाणि चिनोति।
हिन्दी — विनय पेड़ से फूल चुनता है। English — Vinay plucks flowers from the tree.
(ग) सन्दीपः कार्यालयात् गृहं गतवान्।
हिन्दी — संदीप कार्यालय से घर गया। English — Sandeep went home from the office.
(घ) भगिनी दूरात् वाहनं पश्यति।
हिन्दी — बहन दूर से वाहन (गाड़ी) देखती है। English — The sister sees the vehicle from a distance.
(ङ) महेशः शालायाः गृहम् आगतवान्।
हिन्दी — महेश विद्यालय से घर आया। English — Mahesh came home from school.
(च) बालः कपाटिकायाः धनं स्वीकरोति।
हिन्दी — बालक अलमारी से धन लेता है। English — The boy takes money from the cupboard.
परियोजना परियोजनाकार्यम् (Project Work)
1. भारत के प्राचीन गणितज्ञों, वैज्ञानिकों एवं खगोलविज्ञानियों के चित्र एकत्र कर, उनके नाम लिखकर एक भित्ति-पत्र (चार्ट) बनाइए।
2. प्राचीन भारत के राज्यों के नाम और उनके आधुनिक नाम लिखिए (यथा — इन्द्रप्रस्थः → देहली, कर्णपुरम् → कानपुर)।
3. मातृभाषा/प्रान्तीय भाषा में पदरञ्जनी (SUDOKU) बनाइए।
4. कक्षा में संस्कृत की वस्तु-प्रदर्शिनी का आयोजन कीजिए।
5. अपने या परिजनों के जन्मदिन पर कम-से-कम एक वृक्ष लगाइए और प्रतिदिन जल दीजिए।
2. प्राचीन भारत के राज्यों के नाम और उनके आधुनिक नाम लिखिए (यथा — इन्द्रप्रस्थः → देहली, कर्णपुरम् → कानपुर)।
3. मातृभाषा/प्रान्तीय भाषा में पदरञ्जनी (SUDOKU) बनाइए।
4. कक्षा में संस्कृत की वस्तु-प्रदर्शिनी का आयोजन कीजिए।
5. अपने या परिजनों के जन्मदिन पर कम-से-कम एक वृक्ष लगाइए और प्रतिदिन जल दीजिए।
रसायन आधुनिकरसायनशास्त्रम् — द्रव्यानां स्थितयः (States of Matter)
🔬 पाठ का सृष्टि-क्रम (आकाश→वायु→अग्नि→जल→पृथ्वी) आधुनिक रसायनशास्त्र की पदार्थ-अवस्थाओं (gas→liquid→solid आदि) से जोड़कर समझा जा सकता है।
✨ @edugrown — अन्नाद् भवन्ति भूतानि · सम्पूर्ण समाधान ✨
