दीपकम् · कक्षा ७ · संस्कृतम्
पञ्चमः पाठः — सेवा हि परमो धर्मः
पाठगत-प्रश्नानां तथा अभ्यास-प्रश्नानां पूर्ण-समाधानम् (Complete Solutions)
१
पाठगत प्रश्नाः
Intext / Story Questionsपाठे आचार्या तथा छात्राः मध्ये यत् संवादः वर्तते, तथा नागार्जुनस्य कथायाः प्रश्नानाम् उत्तराणि पाठात् एव सङ्कलितानि सन्ति।
प्र. प्रियच्छात्राः ! जीवने सफलतायै मानवः किं किम् अर्जयेत् ?
उ. छात्राः उत्तरं ददति — ‘विद्याम्!‘ ‘उपाधिम्!‘ ‘पदवीम्!‘ ‘धनम्!‘ इति।
प्र. किम् एतदेव पर्याप्तम् ? (आचार्यायाः प्रश्नस्य आशयः)
उ. न, केवलं विद्या-धन-पदवी पर्याप्तं नास्ति। छात्राः पुनः पृच्छन्ति — “अन्यत् किम् आवश्यकं महोदये ?“
प्र. आचार्या किम् अन्यत् आवश्यकम् इति वदति ?
उ. मानवीयाः गुणाः अपि आवश्यकाः — यथा सिद्धार्थस्य जीवने विद्या, धनं, पदं च सर्वमपि आसीत्, किन्तु मानवीयगुणैः एव सः महात्मा बुद्धः जातः।
प्र. आर्ये ! के ते मानवीयाः गुणाः ?
उ. सत्यं, करुणा, उदारता, सेवा, परोपकारः, अक्रोधः इत्यादयः मानवीयाः गुणाः सन्ति।
प्र. अद्य एतैः गुणैः सम्बद्धां कां कथां पठामः इति आचार्या वदति ?
उ. आचार्या वदति — “अद्य एतैः गुणैः सम्बद्धाम् एकां कथां पठामः।” इयं कथा अस्ति नागार्जुनस्य (प्रसिद्धस्य रसायनशास्त्रज्ञस्य चिकित्सकस्य च) — यः सेवाभावनायुक्तं युवकं स्वसहायकत्वेन स्वीकृतवान्।
प्र. नागार्जुनः कः आसीत् तथा सः राज्ञः समीपं किमर्थं गतवान् ?
उ. नागार्जुनः प्रसिद्धः रसायनशास्त्रज्ञः चिकित्सकः च आसीत्, यः अहोरात्रं प्रयोगशालायां कार्यं करोति स्म। सः महाराजं निवेदितवान् — “मम चिकित्साकार्याय एकः सहायकः आवश्यकः” इति।
प्र. नागार्जुनः द्वौ युवकौ कया परीक्षया परीक्षितवान् ?
उ. नागार्जुनः तौ एकं विशिष्टं रसायनं निर्माय आगच्छताम् इति सूचितवान्, तदर्थं दिनद्वयस्य अवसरं दत्तवान्, तथा राजमार्गेण गमनं कर्तुम् अपि सूचितवान्।
प्र. प्रथमः युवकः किम् उक्तवान् ?
उ. प्रथमः युवकः उक्तवान् — “पितुः उदरवेदना, मातुः ज्वरः च आसीत्। तथापि अहं तत् सर्वं परित्यज्य औषधं निर्मितवान्” इति उक्त्वा नागार्जुनाय रसायनं दत्तवान्।
प्र. द्वितीयः युवकः किमर्थं औषधं निर्मातुं न शक्तवान् ?
उ. द्वितीयः युवकः वदति — “राजमार्गे अहं कञ्चित् रोगिणं दृष्टवान्। तस्य परिस्थितिः शोचनीया आसीत्। अहं तं स्वगृहं नीतवान्। दिनद्वयं तस्य एव सेवायां निरतः आसम्।” तस्मात् सः रसायननिर्माणार्थं समयम् एव न प्राप्तवान्।
प्र. नागार्जुनः कं सहायकत्वेन स्वीकृतवान्, तथा किमर्थम् ?
उ. नागार्जुनः द्वितीयं युवकं सहायकत्वेन स्वीकृतवान्। कारणम् — “द्वितीयः अपि औषधनिर्माणे कुशलः अस्ति, किन्तु सः सेवायां निरतः आसीत्। प्रथमः रोगिणं दृष्ट्वा अपि अग्रे गतवान्, सः यन्त्रवत् कार्यं करोति, तस्मिन् सेवायाः भावना नास्ति। सेवाभावनां विना चिकित्सकः कथं भवेत् ?” इति नागार्जुनः अवदत्।
२
वयम् अभ्यासं कुर्मः
Exercise Questions (Q.1 – Q.6)पाठान्ते दत्तानां सर्वेषां अभ्यास-प्रश्नानां विस्तृत-समाधानम् अधोलिखितम् अस्ति।
१
एकपदेन / पदद्वयेन उत्तराणि
(क) कः प्रसिद्धः चिकित्सकः आसीत् ?
नागार्जुनः।
(ख) अन्यस्मिन् दिवसे कौ आगतौ ?
द्वौ युवकौ आगतौ।
(ग) कः खिन्नः आसीत् ?
द्वितीयः युवकः खिन्नः आसीत्।
(घ) रुग्णस्य परिस्थितिः कथम् आसीत् ?
रुग्णस्य परिस्थितिः शोचनीया (दयनीया) आसीत्।
(ङ) नागार्जुनः सहायकरूपेण कं चितवान् ?
नागार्जुनः द्वितीयं युवकम् सहायकरूपेण चितवान् (चयनं कृतवान्)।
(च) कां विना चिकित्सकः न भवति ?
सेवाभावनां विना चिकित्सकः न भवति।
(छ) नागार्जुनः युवकौ केन मार्गेण गन्तुं सूचितवान् ?
नागार्जुनः युवकौ राजमार्गेण गन्तुं सूचितवान्।
२
पूर्णवाक्येन उत्तराणि
(क) अहोरात्रं नागार्जुनः कुत्र कार्यं करोति स्म ?
अहोरात्रं नागार्जुनः प्रयोगशालायां कार्यं करोति स्म।
(ख) नागार्जुनः महाराजं किं निवेदितवान् ?
नागार्जुनः महाराजं निवेदितवान् — “महाराज ! मम चिकित्साकार्याय एकः सहायकः आवश्यकः” इति।
(ग) प्रथमः युवकः कथं कार्यं कृतवान् ?
प्रथमः युवकः स्वगृहस्य समस्याः (पितुः उदरवेदना, मातुः ज्वरः) परित्यज्य, तत्सर्वं उपेक्ष्य औषधं निर्मितवान् तथा तत् रसायनं नागार्जुनाय दत्तवान्।
(घ) द्वितीयः युवकः राजमार्गे रोगिणं दृष्ट्वा किं कृतवान् ?
द्वितीयः युवकः रोगिणं स्वगृहं नीतवान्, दिनद्वयं तस्य एव सेवायां निरतः आसीत्, यावत् सः रोगी स्वस्थः न अभवत्।
(ङ) सेवायाः भावनां विना किं न भवेत् ?
सेवायाः भावनां विना चिकित्सकः न भवेत्।
ज्ञातव्यम् — ① ‘रसायनम्’ इति शब्दः आयुर्वेदशास्त्रे ‘औषधम्’ इत्यस्मिन् विषये प्रयुज्यते।
② ‘क्तवतु’-प्रत्ययस्य प्रयोगः भूतकालार्थे अपि भवति — पठ् + क्तवतु = पठितवान् (पुंलिङ्गे, एकवचनम्), पठितवन्तः (बहुवचनम्); पठितवती (स्त्रीलिङ्गे, एकवचनम्), पठितवत्यः (बहुवचनम्)।
② ‘क्तवतु’-प्रत्ययस्य प्रयोगः भूतकालार्थे अपि भवति — पठ् + क्तवतु = पठितवान् (पुंलिङ्गे, एकवचनम्), पठितवन्तः (बहुवचनम्); पठितवती (स्त्रीलिङ्गे, एकवचनम्), पठितवत्यः (बहुवचनम्)।
३
स्त्रीलिङ्ग-रूपाणि (क्तवतु-प्रत्ययः)
| क्र. | पुंलिङ्गम् | स्त्रीलिङ्गम् (एकवचनम्) | स्त्रीलिङ्गम् (बहुवचनम्) |
|---|---|---|---|
| यथा | पठितवान् | पठितवती | पठितवत्यः |
| (क) | गतवान् | गतवती | गतवत्यः |
| (ख) | लिखितवान् | लिखितवती | लिखितवत्यः |
| (ग) | खादितवान् | खादितवती | खादितवत्यः |
| (घ) | क्रीडितवान् | क्रीडितवती | क्रीडितवत्यः |
| (ङ) | हसितवान् | हसितवती | हसितवत्यः |
| (च) | निवेदितवान् | निवेदितवती | निवेदितवत्यः |
| (छ) | सूचितवान् | सूचितवती | सूचितवत्यः |
४
पुंलिङ्ग-रूपाणि (स्त्रीलिङ्गात् पुंलिङ्गं प्रति)
| क्र. | स्त्रीलिङ्गम् | पुंलिङ्गम् (एकवचनम्) | पुंलिङ्गम् (बहुवचनम्) |
|---|---|---|---|
| यथा | पठितवती | पठितवान् | पठितवन्तः |
| (क) | कृतवती | कृतवान् | कृतवन्तः |
| (ख) | दृष्टवती | दृष्टवान् | दृष्टवन्तः |
| (ग) | दत्तवती | दत्तवान् | दत्तवन्तः |
| (घ) | प्रक्षालितवती | प्रक्षालितवान् | प्रक्षालितवन्तः |
| (ङ) | धावितवती | धावितवान् | धावितवन्तः |
५
वाक्य-परिवर्तनम् (वर्तमानकालात् भूतकालं प्रति — क्तवतु प्रयोगेण)
यथा — पिता कषायं पिबति।
→ पिता कषायं पीतवान्।
यथा — अहं पुस्तकं नयामि।
→ अहं पुस्तकं नीतवान् / नीतवती।
(क) युवकः आपणं गच्छति।
→ युवकः आपणं गतवान्।
(ख) सः रोटिकां खादति।
→ सः रोटिकां खादितवान्।
(ग) महिला वस्त्रं ददाति।
→ महिला वस्त्रं दत्तवती।
(घ) बालकः द्विचक्रिकातः पतति।
→ बालकः द्विचक्रिकातः पतितवान्।
(ङ) पितामही चलच्चित्रं पश्यति।
→ पितामही चलच्चित्रं दृष्टवती।
(च) अहं गृहपाठं लिखामि।
→ अहं गृहपाठं लिखितवान् / लिखितवती।
(छ) त्वं कुत्र गच्छसि ?
→ त्वं कुत्र गतवान् / गतवती (आसीः) ?
(ज) अश्वाः वने धावन्ति।
→ अश्वाः वने धावितवन्तः।
(झ) बालिकाः शीघ्रम् आगच्छन्ति।
→ बालिकाः शीघ्रम् आगतवत्यः।
(ञ) वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादामः।
→ वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादितवन्तः / खादितवत्यः।
ज्ञातव्यम् — वर्तमानकाल-क्रियापदेन सह ‘स्म’ इति अव्ययस्य योजनेन अपि भूतकालस्य अर्थः भवति।
यथा — सः बाल्ये पुस्तकानि पठति स्म (= अपठत्)।
यथा — सः बाल्ये पुस्तकानि पठति स्म (= अपठत्)।
६
अनुच्छेद-पूर्तिः (‘स्म’ प्रयोगेण भूतकालरूपनिर्माणम्)
कोष्ठके दत्ताः धातवः — गच्छ्, कृ, स्थापय्, ज्ञा, पृच्छ्, जीव्, वद्, योजय्, भव्, क्रीण्, जीव्, वद्
शीर्षकम् — आदर्शः कृषकः
कृषकः प्रतिदिनं कृषिक्षेत्रं गच्छति स्म। जलसेचनं करोति स्म। कीटानां निवारणार्थं जैवौषधं स्थापयति स्म। सः कृषिकार्यं सम्यक् जानाति स्म। अतः अन्ये कृषकाः संशयेन पृच्छन्ति स्म। सः स्वाभिमानेन जीवति स्म। अतः ‘अहं कृषकः भूमिपुत्रः’ इति साभिमानं वदति स्म। सः क्षेत्रे गोमयं योजयति स्म, न तु कृत्रिमान् पदार्थान्। अतः व्रीहेः गुणवत्ता अधिका भवति स्म। जनाः जालपुटमाध्यमेन तस्य तण्डुलं क्रीणन्ति स्म। एवं तस्य परिवारस्य सर्वे जनाः कृषिकार्येण ससुखं जीवन्ति स्म। सः सर्वान् वदति स्म — “कृषकः न दीनः न च दरिद्रः, परं सर्वेषां पोषकः” इति।
✦
सन्दर्भ-व्याकरणम्
भूतकालनिर्माणस्य त्रयः मार्गाः| धातुः | लट्-लकारः | लङ्-लकारः | क्तवतु (पुं.) | क्तवतु (स्त्री.) | स्म-प्रयोगः |
|---|---|---|---|---|---|
| गम् | गच्छति | अगच्छत् | गतवान् | गतवती | गच्छति स्म |
| लिख् | लिखति | अलिखत् | लिखितवान् | लिखितवती | लिखति स्म |
| गा | गायति | अगायत् | गीतवान् | गीतवती | गायति स्म |
| पा | पिबति | अपिबत् | पीतवान् | पीतवती | पिबति स्म |
| श्रु | शृणोति | अशृणोत् | श्रुतवान् | श्रुतवती | शृणोति स्म |
| दा | ददाति | अददात् | दत्तवान् | दत्तवती | ददाति स्म |
| ज्ञा | जानाति | अजानात् | ज्ञातवान् | ज्ञातवती | जानाति स्म |
| कृ | करोति | अकरोत् | कृतवान् | कृतवती | करोति स्म |
| दृश् | पश्यति | अपश्यत् | दृष्टवान् | दृष्टवती | पश्यति स्म |
| स्था | तिष्ठति | अतिष्ठत् | स्थितवान् | स्थितवती | तिष्ठति स्म |
योग्यताविस्तरः — स्वास्थ्यरक्षणाय नियमाः
ब्राह्मे मुहूर्ते उत्तिष्ठेत् स्वस्थो रक्षार्थमायुषः। सर्वमेव परित्यज्य शरीरमनुपालयेत्॥भोजनान्ते पिबेत् तक्रं वासरान्ते पिबेत्पयः। निशान्ते च पिबेत् वारि त्रिभी रोगो न जायते॥