परिशिष्टम् ५ · शारदा · कक्षा ९
धातुरूपाणि
Sanskrit Verb Conjugations · पञ्चसु लकारेषु प्रयोगाः
@edugrown
पञ्च लकाराः — The Five Tenses & Moods
हर धातु इन पाँच लकारों में चलता है। हर लकार का अर्थ नीचे दिया गया है।
लट् लकार
वर्तमान काल · Present tense (“करता है”)
लृट् लकार
भविष्यत् काल · Future tense (“करेगा”)
लङ् लकार
अनद्यतन भूत · Past tense (“करता था / किया”)
लोट् लकार
आज्ञा/प्रार्थना · Imperative (“करो / करे”)
विधिलिङ् लकार
विधि/सम्भावना · Should/Could (“करना चाहिए”)
णिच् प्रत्यय
प्रेरणार्थक · Causative (“करवाता है”)
परस्मैपदी धातवः
Parasmaipada verbs — endings face “outward.” Example verb: पठ् (to read). Includes the णिच् causative forms and all five lakāras.
पठ् + णिच् = पाठिणिच् / प्रेरणार्थे · Causative
मूल अर्थ “पढ़ना” → णिच् लगने पर “पढ़ाना / पढ़वाना” (to cause to read). नीचे पहले मूल पठ् (लट्), फिर causative रूप।
पठ् — लट् लकार (मूल)Present · Base
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | पठति | पठतः | पठन्ति |
| मध्यमपुरुषः | पठसि | पठथः | पठथ |
| उत्तमपुरुषः | पठामि | पठावः | पठामः |
पाठि — णिच् रूपCausative · पढ़ाना
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | पाठयति | पाठयतः | पाठयन्ति |
| मध्यमपुरुषः | पाठयसि | पाठयथः | पाठयथ |
| उत्तमपुरुषः | पाठयामि | पाठयावः | पाठयामः |
एवमेव (इसी प्रकार)लेखयति, खादयति, हासयति, चालयति, स्मृ (स्मारयति), पा (पाययति), क्रीडयति, नी (नाययति), दर्शयति, गमयति, भोजयति, दापयति, श्रावयति, ज्ञापयति, गणयति — चेत्यादयः ।
पठ् धातुःपञ्चसु लकारेषु · All 5 Tenses
धातु अर्थ: पढ़ना (to read). नीचे पाँचों लकार में पूर्ण रूपावली।
लट् लकारवर्तमान · Present
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | पठति | पठतः | पठन्ति |
| मध्यमपुरुषः | पठसि | पठथः | पठथ |
| उत्तमपुरुषः | पठामि | पठावः | पठामः |
लृट् लकारभविष्यत् · Future
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | पठिष्यति | पठिष्यतः | पठिष्यन्ति |
| मध्यमपुरुषः | पठिष्यसि | पठिष्यथः | पठिष्यथ |
| उत्तमपुरुषः | पठिष्यामि | पठिष्यावः | पठिष्यामः |
लङ् लकारभूत · Past
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | अपठत् | अपठताम् | अपठन् |
| मध्यमपुरुषः | अपठः | अपठतम् | अपठत |
| उत्तमपुरुषः | अपठम् | अपठाव | अपठाम |
लोट् लकारआज्ञा · Imperative
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | पठतु / पठतात् | पठताम् | पठन्तु |
| मध्यमपुरुषः | पठ / पठतात् | पठतम् | पठत |
| उत्तमपुरुषः | पठानि | पठाव | पठाम |
विधिलिङ् लकारसम्भावना · Should
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | पठेत् | पठेताम् | पठेयुः |
| मध्यमपुरुषः | पठेः | पठेतम् | पठेत |
| उत्तमपुरुषः | पठेयम् | पठेव | पठेम |
आत्मनेपदी धातवः
Ātmanepada verbs — endings face “inward” (action for oneself). Example verbs: वृध् (to grow) & लभ् (to obtain), in all five lakāras.
वृध् धातुःआत्मनेपदी · to grow / बढ़ना
लट् लकारवर्तमान · Present
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | वर्धते | वर्धेते | वर्धन्ते |
| मध्यमपुरुषः | वर्धसे | वर्धेथे | वर्धध्वे |
| उत्तमपुरुषः | वर्धे | वर्धावहे | वर्धामहे |
वाक्येषु प्रयोगःSentence Usage
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | वृक्षः वर्धते। | वृक्षौ वर्धेते। | वृक्षाः वर्धन्ते। |
| मध्यमपुरुषः | त्वं वर्धसे। | युवां वर्धेथे। | यूयं वर्धध्वे। |
| उत्तमपुरुषः | अहं वर्धे। | आवां वर्धावहे। | वयं वर्धामहे। |
एवमेव (आत्मनेपदी)भाषते, वर्तते, कम्पते, स्पर्धते, लभते, सेवते, स्पन्दते, यतते, रोचते, एधते, मोदते, वन्दते, रमते, शोभते, सहते, ईक्षते, शिक्षते — चेत्यादयः ।
लभ् धातुःआत्मनेपदी · to obtain / पाना
लट् लकारवर्तमान · Present
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | लभते | लभेते | लभन्ते |
| मध्यमपुरुषः | लभसे | लभेथे | लभध्वे |
| उत्तमपुरुषः | लभे | लभावहे | लभामहे |
वृध् धातुःशेष लकाराः
लृट् लकारभविष्यत् · Future
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | वर्धिष्यते | वर्धिष्येते | वर्धिष्यन्ते |
| मध्यमपुरुषः | वर्धिष्यसे | वर्धिष्येथे | वर्धिष्यध्वे |
| उत्तमपुरुषः | वर्धिष्ये | वर्धिष्यावहे | वर्धिष्यामहे |
लङ् लकारभूत · Past
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | अवर्धत | अवर्धेताम् | अवर्धन्त |
| मध्यमपुरुषः | अवर्धथाः | अवर्धेथाम् | अवर्धध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | अवर्धे | अवर्धावहि | अवर्धामहि |
लोट् लकारआज्ञा · Imperative
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | वर्धताम् | वर्धेताम् | वर्धन्ताम् |
| मध्यमपुरुषः | वर्धस्व | वर्धेथाम् | वर्धध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | वर्धै | वर्धावहै | वर्धामहै |
विधिलिङ् लकारसम्भावना · Should
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | वर्धेत | वर्धेयाताम् | वर्धेरन् |
| मध्यमपुरुषः | वर्धेथाः | वर्धेयाथाम् | वर्धेध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | वर्धेय | वर्धेवहि | वर्धेमहि |
लभ् धातुःशेष लकाराः
लृट् लकारभविष्यत् · Future
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | लप्स्यते | लप्स्येते | लप्स्यन्ते |
| मध्यमपुरुषः | लप्स्यसे | लप्स्येथे | लप्स्यध्वे |
| उत्तमपुरुषः | लप्स्ये | लप्स्यावहे | लप्स्यामहे |
एवमेव (लृट्)भाषिष्यते, वर्तिष्यते, कम्पिष्यते, स्पर्धिष्यते, सेविष्यते, स्पन्दिष्यते, यतिष्यते, रोचिष्यते, एधिष्यते, मोदिष्यते, वन्दिष्यते, शोभिष्यते, सहिष्यते, ईक्षिष्यते, रंस्यते, शिक्षिष्यते — चेत्यादयः ।
लङ् लकारभूत · Past
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | अलभत | अलभेताम् | अलभन्त |
| मध्यमपुरुषः | अलभथाः | अलभेथाम् | अलभध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | अलभे | अलभावहि | अलभामहि |
एवमेव (लङ्)अभाषत, अवर्तत, अकम्पत, अस्पर्धत, असेवत, अस्पन्दत, अयतत, अरोचत, ऐधत, अमोदत, अवन्दत, अरमत, अशोभत, असहत, ऐक्षत, अशिक्षत — चेत्यादयः ।
लोट् लकारआज्ञा · Imperative
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | लभताम् | लभेताम् | लभन्ताम् |
| मध्यमपुरुषः | लभस्व | लभेथाम् | लभध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | लभै | लभावहै | लभामहै |
एवमेव (लोट्)भाषताम्, वर्तताम्, कम्पताम्, स्पर्धताम्, सेवताम्, स्पन्दताम्, यतताम्, रोचताम्, एधताम्, मोदताम्, वन्दताम्, रमताम्, शोभताम्, सहताम्, ईक्षताम्, शिक्षताम् — इत्यादयः च ।
विधिलिङ् लकारसम्भावना · Should
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | लभेत | लभेयाताम् | लभेरन् |
| मध्यमपुरुषः | लभेथाः | लभेयाथाम् | लभेध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | लभेय | लभेवहि | लभेमहि |
एवमेव (विधिलिङ्)भाषेत, वर्तेत, कम्पेत, स्पर्धेत, सेवेत, स्पन्देत, यतेत, रोचेत, एधेत, मोदेत, वन्देत, रमेत, शोभेत, सहेत, ईक्षेत, शिक्षेत — चेत्यादयः ।
विशिष्टधातवः (आत्मनेपदिनः)
Special / irregular Ātmanepada verbs that change their stem. Examples: शीङ् (to sleep / लेटना) & भुज् (to eat / खाना), across all five lakāras.
शीङ् धातुःto sleep · सोना
लट् लकारवर्तमान · Present
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | शेते | शयाते | शेरते |
| मध्यमपुरुषः | शेषे | शयाथे | शेध्वे |
| उत्तमपुरुषः | शये | शेवहे | शेमहे |
लृट् लकारभविष्यत् · Future
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | शयिष्यते | शयिष्येते | शयिष्यन्ते |
| मध्यमपुरुषः | शयिष्यसे | शयिष्येथे | शयिष्यध्वे |
| उत्तमपुरुषः | शयिष्ये | शयिष्यावहे | शयिष्यामहे |
लङ् लकारभूत · Past
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | अशेत | अशयाताम् | अशेरत |
| मध्यमपुरुषः | अशेथाः | अशयाथाम् | अशेध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | अशयि | अशेवहि | अशेमहि |
लोट् लकारआज्ञा · Imperative
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | शेताम् | शयाताम् | शेरताम् |
| मध्यमपुरुषः | शेष्व | शयाथाम् | शेध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | शयै | शयावहै | शयामहै |
विधिलिङ् लकारसम्भावना · Should
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | शयीत | शयीयाताम् | शयीरन् |
| मध्यमपुरुषः | शयीथाः | शयीयाथाम् | शयीध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | शयीय | शयीवहि | शयीमहि |
भुज् धातुःto eat · खाना
लट् लकारवर्तमान · Present
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | भुङ्क्ते | भुञ्जाते | भुञ्जते |
| मध्यमपुरुषः | भुङ्क्षे | भुञ्जाथे | भुङ्ग्ध्वे |
| उत्तमपुरुषः | भुञ्जे | भुञ्ज्वहे | भुञ्ज्महे |
लृट् लकारभविष्यत् · Future
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | भोक्ष्यते | भोक्ष्येते | भोक्ष्यन्ते |
| मध्यमपुरुषः | भोक्ष्यसे | भोक्ष्येथे | भोक्ष्यध्वे |
| उत्तमपुरुषः | भोक्ष्ये | भोक्ष्यावहे | भोक्ष्यामहे |
लङ् लकारभूत · Past
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | अभुङ्क्त | अभुञ्जाताम् | अभुञ्जत |
| मध्यमपुरुषः | अभुङ्क्थाः | अभुञ्जाथाम् | अभुङ्ग्ध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | अभुञ्जि | अभुञ्ज्वहि | अभुञ्ज्महि |
लोट् लकारआज्ञा · Imperative
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | भुङ्क्ताम् | भुञ्जाताम् | भुञ्जताम् |
| मध्यमपुरुषः | भुङ्क्ष्व | भुञ्जाथाम् | भुङ्ग्ध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | भुञ्जै | भुञ्जावहै | भुञ्जामहै |
विधिलिङ् लकारसम्भावना · Should
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | भुञ्जीत | भुञ्जीयाताम् | भुञ्जीरन् |
| मध्यमपुरुषः | भुञ्जीथाः | भुञ्जीयाथाम् | भुञ्जीध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | भुञ्जीय | भुञ्जीवहि | भुञ्जीमहि |
॥ इति धातुरूपाणि समाप्तम् ॥
शुभं भवतु · @edugrown