+91 8989006839 edugrownteam@gmail.com
Login

Ch-15 शब्दरूपाणि “Shabdaroopani” Class 9th Sanskrit ( Sharda) NCERT Solution

June 4, 2026  •  Admin ETeam  •  Class 9 NCERT Solution
परिशिष्टम् ४ — शब्दरूपाणि | समाधानम्
संस्कृतम् · कक्षा ९ · परिशिष्टम् ४

शब्दरूपाणि

हलन्त-शब्दाः — पुंलिङ्ग · स्त्रीलिङ्ग · नपुंसकलिङ्ग · सुप्-प्रत्ययाः

सप्त विभक्तयः + सम्बोधनम् × त्रीणि वचनानि

शब्दरूपम् किम्?

शब्दः (प्रातिपदिकम्) यदा विभक्ति-प्रत्ययैः युक्तः भवति, तदा तस्य शब्दरूपम् सिध्यति। प्रत्येकं शब्दस्य सप्त विभक्तयः + सम्बोधनम्, तथा च त्रीणि वचनानि (एक · द्वि · बहु) भवन्ति। अत्र हलन्त (व्यञ्जनान्त) शब्दानां रूपाणि त्रिषु लिङ्गेषु प्रदर्शितानि।

चित्रम् १हलन्त-शब्द वर्गीकरणम् (अन्त्य-व्यञ्जनानुसारम्)
@edugrown हलन्त-शब्दाः पुंलिङ्गः न् — ब्रह्मन्·गुणिन्·पथिन् स् — विद्वस्·पुंस्·वेधस् द् — सुहृद् ज् — वणिज्·भिषज् स्त्रीलिङ्गः च् — वाच्·त्वच् ज् — स्रज्·रुज् त् — सरित्·विद्युत् व्·श् — दिव्·दिश् नपुंसकलिङ्गः त् — जगत् न् — नामन्·कर्मन्·चर्मन् स् — मनस्·तपस्·पयस्… ष् — चक्षुष्

विभक्ति → कारक/अर्थ (स्मरण-सहायकम्)

@edugrown प्रथमाकर्ता द्वितीयाकर्म (को) तृतीयाकरण (से/द्वारा) चतुर्थीसम्प्रदान (के लिए) पञ्चमीअपादान (से) षष्ठीसम्बन्ध (का/की) सप्तमीअधिकरण (में/पर) सम्बोधनम्हे! (पुकारना) वचनानि — एकवचनम् (१) · द्विवचनम् (२) · बहुवचनम् (बहवः) सम्बोधनस्य रूपाणि प्रायः प्रथमावत्; एकवचने ‘हे’-पूर्वकं प्रातिपदिकम्
कुञ्जिकासुप्-प्रत्ययाः (पुं · स्त्री · नपुंसक — समानाः)
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमासुऔजस्
द्वितीयाअम्औट्शस्
तृतीयाटाभ्याम्भिस्
चतुर्थीङेभ्याम्भ्यस्
पञ्चमीङसिभ्याम्भ्यस्
षष्ठीङस्ओस्आम्
सप्तमीङिओस्सुप्

द्रष्टव्यम्: एते आधार-प्रत्ययाः; शब्दस्य अन्त्य-व्यञ्जनानुसारं सन्धि-कार्यैः रूपाणि सिध्यन्ति। सम्बोधनस्य रूपाणि प्रायः प्रथमावत् भवन्ति।

📘

पुंलिङ्ग शब्दाः

न्-कारान्त · स्-कारान्त · द्-कारान्त · ज्-कारान्त

ब्रह्मन् (न्-कारान्त · पुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमाब्रह्माब्रह्माणौब्रह्माणः
द्वितीयाब्रह्माणम्ब्रह्माणौब्रह्मणः
तृतीयाब्रह्मणाब्रह्मभ्याम्ब्रह्मभिः
चतुर्थीब्रह्मणेब्रह्मभ्याम्ब्रह्मभ्यः
पञ्चमीब्रह्मणःब्रह्मभ्याम्ब्रह्मभ्यः
षष्ठीब्रह्मणःब्रह्मणोःब्रह्मणाम्
सप्तमीब्रह्मणिब्रह्मणोःब्रह्मसु
सम्बोधनहे ब्रह्मन्हे ब्रह्माणौहे ब्रह्माणः
गुणिन् (न्-कारान्त · पुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमागुणीगुणिनौगुणिनः
द्वितीयागुणिनम्गुणिनौगुणिनः
तृतीयागुणिनागुणिभ्याम्गुणिभिः
चतुर्थीगुणिनेगुणिभ्याम्गुणिभ्यः
पञ्चमीगुणिनःगुणिभ्याम्गुणिभ्यः
षष्ठीगुणिनःगुणिनोःगुणिनाम्
सप्तमीगुणिनिगुणिनोःगुणिषु
सम्बोधनहे गुणिन्हे गुणिनौहे गुणिनः
पथिन् (न्-कारान्त · पुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमापन्थाःपन्थानौपन्थानः
द्वितीयापन्थानम्पन्थानौपथः
तृतीयापथापथिभ्याम्पथिभिः
चतुर्थीपथेपथिभ्याम्पथिभ्यः
पञ्चमीपथःपथिभ्याम्पथिभ्यः
षष्ठीपथःपथोःपथाम्
सप्तमीपथिपथोःपथिषु
सम्बोधनहे पन्थाःहे पन्थानौहे पन्थानः
विद्वस् (स्-कारान्त · पुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमाविद्वान्विद्वांसौविद्वांसः
द्वितीयाविद्वांसम्विद्वांसौविदुषः
तृतीयाविदुषाविद्वद्भ्याम्विद्वद्भिः
चतुर्थीविदुषेविद्वद्भ्याम्विद्वद्भ्यः
पञ्चमीविदुषःविद्वद्भ्याम्विद्वद्भ्यः
षष्ठीविदुषःविदुषोःविदुषाम्
सप्तमीविदुषिविदुषोःविद्वत्सु
सम्बोधनहे विद्वन्हे विद्वांसौहे विद्वांसः
चन्द्रमस् (स्-कारान्त · पुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमाचन्द्रमाःचन्द्रमसौचन्द्रमसः
द्वितीयाचन्द्रमसम्चन्द्रमसौचन्द्रमसः
तृतीयाचन्द्रमसाचन्द्रमोभ्याम्चन्द्रमोभिः
चतुर्थीचन्द्रमसेचन्द्रमोभ्याम्चन्द्रमोभ्यः
पञ्चमीचन्द्रमसःचन्द्रमोभ्याम्चन्द्रमोभ्यः
षष्ठीचन्द्रमसःचन्द्रमसोःचन्द्रमसाम्
सप्तमीचन्द्रमसिचन्द्रमसोःचन्द्रमस्सु
सम्बोधनहे चन्द्रमःहे चन्द्रमसौहे चन्द्रमसः
पुंस् (स्-कारान्त · पुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमापुमान्पुमांसौपुमांसः
द्वितीयापुमांसम्पुमांसौपुंसः
तृतीयापुंसापुंभ्याम्/पुम्भ्याम्पुंभिः/पुम्भिः
चतुर्थीपुंसेपुंभ्याम्/पुम्भ्याम्पुंभ्यः/पुम्भ्यः
पञ्चमीपुंसःपुंभ्याम्/पुम्भ्याम्पुंभ्यः/पुम्भ्यः
षष्ठीपुंसःपुंसोःपुंसाम्
सप्तमीपुंसिपुंसोःपुंसु
सम्बोधनहे पुमन्हे पुमांसौहे पुमांसः
वेधस् (स्-कारान्त · पुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमावेधाःवेधसौवेधसः
द्वितीयावेधसम्वेधसौवेधसः
तृतीयावेधसावेधोभ्याम्वेधोभिः
चतुर्थीवेधसेवेधोभ्याम्वेधोभ्यः
पञ्चमीवेधसःवेधोभ्याम्वेधोभ्यः
षष्ठीवेधसःवेधसोःवेधसाम्
सप्तमीवेधसिवेधसोःवेधःसु/वेधस्सु
सम्बोधनहे वेधःहे वेधसौहे वेधसः
सुहृद् (द्-कारान्त · पुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमासुहृद्/सुहृत्सुहृदौसुहृदः
द्वितीयासुहृदम्सुहृदौसुहृदः
तृतीयासुहृदासुहृद्भ्याम्सुहृद्भिः
चतुर्थीसुहृदेसुहृद्भ्याम्सुहृद्भ्यः
पञ्चमीसुहृदःसुहृद्भ्याम्सुहृद्भ्यः
षष्ठीसुहृदःसुहृदोःसुहृदाम्
सप्तमीसुहृदिसुहृदोःसुहृत्सु
सम्बोधनहे सुहृद्/हे सुहृत्हे सुहृदौहे सुहृदः
वणिज् (ज्-कारान्त · पुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमावणिग्/वणिक्वणिजौवणिजः
द्वितीयावणिजम्वणिजौवणिजः
तृतीयावणिजावणिग्भ्याम्वणिग्भिः
चतुर्थीवणिजेवणिग्भ्याम्वणिग्भ्यः
पञ्चमीवणिजःवणिग्भ्याम्वणिग्भ्यः
षष्ठीवणिजःवणिजोःवणिजाम्
सप्तमीवणिजिवणिजोःवणिक्षु
सम्बोधनहे वणिग्/हे वणिक्हे वणिजौहे वणिजः
भिषज् (ज्-कारान्त · पुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमाभिषग्/भिषक्भिषजौभिषजः
द्वितीयाभिषजम्भिषजौभिषजः
तृतीयाभिषजाभिषग्भ्याम्भिषग्भिः
चतुर्थीभिषजेभिषग्भ्याम्भिषग्भ्यः
पञ्चमीभिषजःभिषग्भ्याम्भिषग्भ्यः
षष्ठीभिषजःभिषजोःभिषजाम्
सप्तमीभिषजिभिषजोःभिषक्षु
सम्बोधनहे भिषग्/हे भिषक्हे भिषजौहे भिषजः
🗂️

स्त्री- / नपुंसकलिङ्ग शब्दाः

हलन्त स्त्रीलिङ्ग एवं नपुंसकलिङ्ग रूपाणि

स्त्रीलिङ्गरूपाणि
वाच् (च्-कारान्त · स्त्री)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमावाग्/वाक्वाचौवाचः
द्वितीयावाचम्वाचौवाचः
तृतीयावाचावाग्भ्याम्वाग्भिः
चतुर्थीवाचेवाग्भ्याम्वाग्भ्यः
पञ्चमीवाचःवाग्भ्याम्वाग्भ्यः
षष्ठीवाचःवाचोःवाचाम्
सप्तमीवाचिवाचोःवाक्षु
सम्बोधनहे वाग्/हे वाक्हे वाचौहे वाचः
त्वच् (च्-कारान्त · स्त्री)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमात्वग्/त्वक्त्वचौत्वचः
द्वितीयात्वचम्त्वचौत्वचः
तृतीयात्वचात्वग्भ्याम्त्वग्भिः
चतुर्थीत्वचेत्वग्भ्याम्त्वग्भ्यः
पञ्चमीत्वचःत्वग्भ्याम्त्वग्भ्यः
षष्ठीत्वचःत्वचोःत्वचाम्
सप्तमीत्वचित्वचोःत्वक्षु
सम्बोधनहे त्वग्/हे त्वक्हे त्वचौहे त्वचः
स्रज् (ज्-कारान्त · स्त्री)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमास्रग्/स्रक्स्रजौस्रजः
द्वितीयास्रजम्स्रजौस्रजः
तृतीयास्रजास्रग्भ्याम्स्रग्भिः
चतुर्थीस्रजेस्रग्भ्याम्स्रग्भ्यः
पञ्चमीस्रजःस्रग्भ्याम्स्रग्भ्यः
षष्ठीस्रजःस्रजोःस्रजाम्
सप्तमीस्रजिस्रजोःस्रक्षु
सम्बोधनहे स्रग्/हे स्रक्हे स्रजौहे स्रजः
रुज् (ज्-कारान्त · स्त्री)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमारुग्/रुक्रुजौरुजः
द्वितीयारुजम्रुजौरुजः
तृतीयारुजारुग्भ्याम्रुग्भिः
चतुर्थीरुजेरुग्भ्याम्रुग्भ्यः
पञ्चमीरुजःरुग्भ्याम्रुग्भ्यः
षष्ठीरुजःरुजोःरुजाम्
सप्तमीरुजिरुजोःरुक्षु
सम्बोधनहे रुग्/हे रुक्हे रुजौहे रुजः
सरित् (त्-कारान्त · स्त्री)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमासरिद्/सरित्सरितौसरितः
द्वितीयासरितम्सरितौसरितः
तृतीयासरितासरिद्भ्याम्सरिद्भिः
चतुर्थीसरितेसरिद्भ्याम्सरिद्भ्यः
पञ्चमीसरितःसरिद्भ्याम्सरिद्भ्यः
षष्ठीसरितःसरितोःसरिताम्
सप्तमीसरितिसरितोःसरित्सु
सम्बोधनहे सरिद्/हे सरित्हे सरितौहे सरितः
विद्युत् (त्-कारान्त · स्त्री)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमाविद्युद्/विद्युत्विद्युतौविद्युतः
द्वितीयाविद्युतम्विद्युतौविद्युतः
तृतीयाविद्युताविद्युद्भ्याम्विद्युद्भिः
चतुर्थीविद्युतेविद्युद्भ्याम्विद्युद्भ्यः
पञ्चमीविद्युतःविद्युद्भ्याम्विद्युद्भ्यः
षष्ठीविद्युतःविद्युतोःविद्युताम्
सप्तमीविद्युतिविद्युतोःविद्युत्सु
सम्बोधनहे विद्युद्/हे विद्युत्हे विद्युतौहे विद्युतः
दिव् (व्-कारान्त · स्त्री)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमाद्यौःदिवौदिवः
द्वितीयादिवम्दिवौदिवः
तृतीयादिवाद्युभ्याम्द्युभिः
चतुर्थीदिवेद्युभ्याम्द्युभ्यः
पञ्चमीदिवःद्युभ्याम्द्युभ्यः
षष्ठीदिवःदिवोःदिवाम्
सप्तमीदिविदिवोःद्युषु
सम्बोधनहे द्यौःहे दिवौहे दिवः
दिश् (श्-कारान्त · स्त्री)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमादिग्/दिक्दिशौदिशः
द्वितीयादिशम्दिशौदिशः
तृतीयादिशादिग्भ्याम्दिग्भिः
चतुर्थीदिशेदिग्भ्याम्दिग्भ्यः
पञ्चमीदिशःदिग्भ्याम्दिग्भ्यः
षष्ठीदिशःदिशोःदिशाम्
सप्तमीदिशिदिशोःदिक्षु
सम्बोधनहे दिग्/हे दिक्हे दिशौहे दिशः
नपुंसकलिङ्गरूपाणि
जगत् (त्-कारान्त · नपुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमाजगद्/जगत्जगतीजगन्ति
द्वितीयाजगद्/जगत्जगतीजगन्ति
तृतीयाजगताजगद्भ्याम्जगद्भिः
चतुर्थीजगतेजगद्भ्याम्जगद्भ्यः
पञ्चमीजगतःजगद्भ्याम्जगद्भ्यः
षष्ठीजगतःजगतोःजगताम्
सप्तमीजगतिजगतोःजगत्सु
सम्बोधनहे जगद्/हे जगत्हे जगतीहे जगन्ति
नामन् (न्-कारान्त · नपुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमानामनाम्नी/नामनीनामानि
द्वितीयानामनाम्नी/नामनीनामानि
तृतीयानाम्नानामभ्याम्नामभिः
चतुर्थीनाम्नेनामभ्याम्नामभ्यः
पञ्चमीनाम्नःनामभ्याम्नामभ्यः
षष्ठीनाम्नःनाम्नोःनाम्नाम्
सप्तमीनाम्नि/नामनिनाम्नोःनामसु
सम्बोधनहे नामन्/हे नामहे नाम्नी/हे नामनीहे नामानि
कर्मन् (न्-कारान्त · नपुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमाकर्मकर्मणीकर्माणि
द्वितीयाकर्मकर्मणीकर्माणि
तृतीयाकर्मणाकर्मभ्याम्कर्मभिः
चतुर्थीकर्मणेकर्मभ्याम्कर्मभ्यः
पञ्चमीकर्मणःकर्मभ्याम्कर्मभ्यः
षष्ठीकर्मणःकर्मणोःकर्मणाम्
सप्तमीकर्मणिकर्मणोःकर्मसु
सम्बोधनहे कर्मन्/हे कर्महे कर्मणीहे कर्माणि
चर्मन् (न्-कारान्त · नपुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमाचर्मचर्मणीचर्माणि
द्वितीयाचर्मचर्मणीचर्माणि
तृतीयाचर्मणाचर्मभ्याम्चर्मभिः
चतुर्थीचर्मणेचर्मभ्याम्चर्मभ्यः
पञ्चमीचर्मणःचर्मभ्याम्चर्मभ्यः
षष्ठीचर्मणःचर्मणोःचर्मणाम्
सप्तमीचर्मणिचर्मणोःचर्मसु
सम्बोधनहे चर्मन्/हे चर्महे चर्मणीहे चर्माणि
मनस् (स्-कारान्त · नपुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमामनःमनसीमनांसि
द्वितीयामनःमनसीमनांसि
तृतीयामनसामनोभ्याम्मनोभिः
चतुर्थीमनसेमनोभ्याम्मनोभ्यः
पञ्चमीमनसःमनोभ्याम्मनोभ्यः
षष्ठीमनसःमनसोःमनसाम्
सप्तमीमनसिमनसोःमनःसु/मनस्सु
सम्बोधनहे मनःहे मनसीहे मनांसि
तपस् (स्-कारान्त · नपुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमातपःतपसीतपांसि
द्वितीयातपःतपसीतपांसि
तृतीयातपसातपोभ्याम्तपोभिः
चतुर्थीतपसेतपोभ्याम्तपोभ्यः
पञ्चमीतपसःतपोभ्याम्तपोभ्यः
षष्ठीतपसःतपसोःतपसाम्
सप्तमीतपसितपसोःतपःसु/तपस्सु
सम्बोधनहे तपःहे तपसीहे तपांसि
पयस् (स्-कारान्त · नपुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमापयःपयसीपयांसि
द्वितीयापयःपयसीपयांसि
तृतीयापयसापयोभ्याम्पयोभिः
चतुर्थीपयसेपयोभ्याम्पयोभ्यः
पञ्चमीपयसःपयोभ्याम्पयोभ्यः
षष्ठीपयसःपयसोःपयसाम्
सप्तमीपयसिपयसोःपयःसु/पयस्सु
सम्बोधनहे पयःहे पयसीहे पयांसि
शिरस् (स्-कारान्त · नपुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमाशिरःशिरसीशिरांसि
द्वितीयाशिरःशिरसीशिरांसि
तृतीयाशिरसाशिरोभ्याम्शिरोभिः
चतुर्थीशिरसेशिरोभ्याम्शिरोभ्यः
पञ्चमीशिरसःशिरोभ्याम्शिरोभ्यः
षष्ठीशिरसःशिरसोःशिरसाम्
सप्तमीशिरसिशिरसोःशिरःसु/शिरस्सु
सम्बोधनहे शिरःहे शिरसीहे शिरांसि
छन्दस् (स्-कारान्त · नपुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमाछन्दःछन्दसीछन्दांसि
द्वितीयाछन्दःछन्दसीछन्दांसि
तृतीयाछन्दसाछन्दोभ्याम्छन्दोभिः
चतुर्थीछन्दसेछन्दोभ्याम्छन्दोभ्यः
पञ्चमीछन्दसःछन्दोभ्याम्छन्दोभ्यः
षष्ठीछन्दसःछन्दसोःछन्दसाम्
सप्तमीछन्दसिछन्दसोःछन्दःसु/छन्दस्सु
सम्बोधनहे छन्दःहे छन्दसीहे छन्दांसि
चक्षुष् (ष्-कारान्त · नपुं)
विभक्तिःएक॰द्वि॰बहु॰
प्रथमाचक्षुःचक्षुषीचक्षूंषि
द्वितीयाचक्षुःचक्षुषीचक्षूंषि
तृतीयाचक्षुषाचक्षुर्भ्याम्चक्षुर्भिः
चतुर्थीचक्षुषेचक्षुर्भ्याम्चक्षुर्भ्यः
पञ्चमीचक्षुषःचक्षुर्भ्याम्चक्षुर्भ्यः
षष्ठीचक्षुषःचक्षुषोःचक्षुषाम्
सप्तमीचक्षुषिचक्षुषोःचक्षुःषु/चक्षुष्षु
सम्बोधनहे चक्षुःहे चक्षुषीहे चक्षूंषि

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!