Ch-6 मन:पूतं समाचरेत्-Manahpootam Samacharet Class 9th Sanskrit ( Sharda) NCERT Solution

षष्ठः पाठः — मनःपूतं समाचरेत् | समाधानानि | @edugrown
🪶
शारदा · कक्षा ९ · षष्ठः पाठः

मनःपूतं समाचरेत्

सम्पूर्ण-समाधानानि · श्लोकाः · शब्दार्थाः · अन्वयः · अभ्यासः · प्रकल्पः
सर्वाणि प्रश्नोत्तराणि सविस्तरम्

पाठ-परिचयः

About the lesson
अयं पाठः ‘मनःपूतं समाचरेत्’ विविधेभ्यः ग्रन्थेभ्यः सङ्कलितानां अष्टानां सुभाषितानाम् सङ्ग्रहः अस्ति। एतानि सुभाषितानि न केवलं पठनाय, अपितु जीवने आचरणाय सन्ति। एतेषु परिश्रमः, धर्मलक्षणानि, पवित्र-आचरणम्, अभ्यासस्य महत्त्वम्, उद्यमः च इति जीवनमूल्यानि निहितानि सन्ति।
कक्षायां आचार्या छात्राः च
आचार्या छात्रैः सह सुभाषितानां विषये संवदति।
श्

अष्ट सुभाषितानि (श्लोकाः)

The eight subhāṣitas
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
सत्यपूतां वदेत् वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥
— मनुस्मृतिः ६.४६
धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥
— मनुस्मृतिः ६.९२
यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥
— श्रीमद्भगवद्गीता ३.२१
अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः अभ्यासात् सकलाः कलाः ।
अभ्यासाद् ध्यानमौनादि किमभ्यासस्य दुष्करम् ॥
— सुभाषितरत्नभाण्डागारः
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः
प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः
प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति ॥
— नीतिशतकम् २७
उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः
दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति ।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या
यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥
— पञ्चतन्त्रम् · मित्रभेदः १४९
पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम् ।
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥
— मालविकाग्निमित्रम् १.२
सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् ।
वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥
— किरातार्जुनीयम् २.३०

शब्दार्थाः

Word meanings (सर्वं शब्देन भासते)
शब्दःसंस्कृत-अर्थःहिन्दी अर्थEnglish
अनुवर्ततेअनुसरतिअनुसरण करता हैFollows
अवद्यम्न वद्यम्निम्नस्तरीयInferior
अस्तेयम्न स्तेयम्चोरी न करनाNot stealing
आपदाम्विपत्तीनाम्खतरों काOf dangers
उद्योगिनम्उद्योगः अस्य अस्ति इति, तम्प्रयत्न करने वाले कोIndustrious
कापुरुषाःकुत्सिताः पुरुषाःकायर / अधमCowards
गुणलुब्धाःगुणानाम् अभिलाषिणःगुण चाहने वालेThose who desire good qualities
दमःइन्द्रियाणां मनसः च नियन्त्रणम्इन्द्रिय एवं मन को वश में करनाControlling senses
दैवम्विधिः / भाग्यम्भाग्यLuck
निहत्यअतिक्रम्यअतिक्रमण करकेHaving crossed
नीचैःअधमजनैःअधम लोगों द्वाराBy inferior people
न्यसेत्स्थापयेत्रखेShould place
पदम्स्थानम्स्थानPlace
पुराणम्पुरातनम्पुरानाOld
पूतम्शुद्धम्शुद्धCleansed
परप्रत्ययनेयबुद्धिःपरप्रत्ययेन नेया बुद्धिः यस्य सःदूसरों के द्वारा निर्देशित बुद्धि वालाInfluenced by others’ thinking
प्रतिहन्यमानाःबाधिताःबाधितObstructed
भजन्तेस्वीकुर्वन्तिस्वीकारते हैंAccept
मूढःमूर्खःमूर्खFool
यत्नेश्रमेयत्न मेंBy doing effort
वाचम्वाणीम्वाणी कोSpeech
विदधीतकुर्यात्करना चाहिएShould be done
विघ्नविहताःविघ्नैः विहताःविघ्नों से हतStruck by obstacles
विमृश्यकारिणम्यः चिन्तयित्वा कार्यं करोति, तम्भली-भाँति चिन्तन करके कार्य करने वाले कोOne who acts thoughtfully
विरमन्तिस्थगनं कुर्वन्तिछोड़ते हैंLeave
वृणतेआश्रयन्तेआश्रय लेते हैंTake refuge
शौचम्शुचेः भावः, पावित्र्यम्पवित्रताPurity
सन्तःसज्जनाःसज्जन लोगGreat people
सम्पदःऐश्वर्यम्सम्पत्तिWealth

अत्र इदम् अवधेयम् — अन्वयः

Prose order of the verses
दृष्टिपूतं पादं न्यसेत्, वस्त्रपूतं जलं पिबेत्, सत्यपूतां वाचं वदेत्, मनःपूतं समाचरेत्।
धृतिः, क्षमा, दमः, अस्तेयं, शौचम्, इन्द्रियनिग्रहः, धीः, विद्या, सत्यम्, अक्रोधः (च इति) दशकं धर्मलक्षणं (भवति)।
श्रेष्ठः यत् यत् आचरति इतरः जनः तत् तत् एव (आचरति)। सः यत् प्रमाणं कुरुते, लोकः तत् अनुवर्तते।
सर्वाः क्रियाः अभ्यासेन (सिध्यन्ति)। सकलाः कलाः अभ्यासात् (सिध्यन्ति)। ध्यानमौनादि (अपि) अभ्यासात् (सिध्यति)। अभ्यासस्य दुष्करं किम् (अस्ति)?
नीचैः विघ्नभयेन (कार्यं) न प्रारभ्यते खलु। मध्याः (कार्यं) प्रारभ्य विघ्नविहताः (कार्यात्) विरमन्ति। उत्तमजनाः (कार्यं) प्रारभ्य विघ्नैः पुनः पुनः अपि प्रतिहन्यमानाः (कार्यं) न परित्यजन्ति।
लक्ष्मीः उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति, दैवेन देयम् इति (तु) कापुरुषाः वदन्ति, दैवं निहत्य पौरुषं कुरु, यत्ने कृते यदि (कार्यं) न सिध्यति, (तर्हि) अत्र कः दोषः (स्यात्)?
पुराणम् इति सर्वं साधु न (वर्तते), काव्यं नवम् इति अवद्यं न (वर्तते), सन्तः परीक्ष्य अन्यतरत् भजन्ते, मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः (भवति)।
क्रियां सहसा न विदधीत, अविवेकः परम् आपदां पदम् (भवति), हि गुणलुब्धाः सम्पदः स्वयमेव विमृश्यकारिणं वृणते।

अभ्यासात् जायते सिद्धिः

Exercise — full solutions (प्र. १–९)
अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत।
(क) लोकः कस्य आचरणम् अनुकरोति ?
उत्तरम्लोकः श्रेष्ठस्य (जनस्य) आचरणम् अनुकरोति।
(ख) कीदृशी वाणी वक्तव्या ?
उत्तरम्सत्यपूता वाणी वक्तव्या (वदेत्)।
(ग) लक्ष्मीः कम् उपैति ?
उत्तरम्लक्ष्मीः उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति।
(घ) उत्तमजनाः कार्यं प्रारभ्य किं न कुर्वन्ति ?
उत्तरम्उत्तमजनाः कार्यं प्रारभ्य (विघ्नैः प्रतिहन्यमानाः अपि) तत् न परित्यजन्ति
(ङ) धर्मस्य लक्षणानि कानि ?
उत्तरम्धृतिः, क्षमा, दमः, अस्तेयम्, शौचम्, इन्द्रियनिग्रहः, धीः, विद्या, सत्यम्, अक्रोधः — एतानि दश धर्मस्य लक्षणानि सन्ति।
(च) सकलाः कलाः कस्मात् सिध्यन्ति ?
उत्तरम्सकलाः कलाः अभ्यासात् सिध्यन्ति।
(छ) सम्पदः कं वृणते ?
उत्तरम्सम्पदः विमृश्यकारिणम् (विचार्य कार्यं कुर्वन्तं जनं) वृणते।
अधोलिखितेषु श्लोकांशेषु रिक्तस्थानानि पूरयत।
(क) ______ परमापदां पदम् ।
पूरितम्अविवेकः परमापदां पदम् ।
(ख) सन्तः ______ अन्यतरद् भजन्ते ।
पूरितम्सन्तः परीक्ष्य अन्यतरद् भजन्ते ।
(ग) दैवं निहत्य कुरु ______ आत्मशक्त्या ।
पूरितम्दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्मशक्त्या ।
(घ) स यत् ______ कुरुते ।
पूरितम्स यत् प्रमाणं कुरुते ।
(ङ) धीर्विद्या सत्यमक्रोधो ______ धर्मलक्षणम् ।
पूरितम्धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ।
रेखाङ्कितानि पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (रेखाङ्कितपदम् मोटाक्षरैः दर्शितम्)
(क) नीचैः विघ्नभयेन कार्यं न प्रारभ्यते ।
प्रश्नःकैः विघ्नभयेन कार्यं न प्रारभ्यते ?
(ख) सकलाः कलाः अभ्यासात् सिध्यन्ति ।
प्रश्नःसकलाः कलाः कस्मात् सिध्यन्ति ?
(ग) वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
प्रश्नःकीदृशं जलं पिबेत् ?
(घ) लक्ष्मीः पुरुषसिंहम् उपैति ।
प्रश्नःलक्ष्मीः कम् उपैति ?
(ङ) सन्तः परीक्ष्य अन्यतरद् भजन्ते ।
प्रश्नःसन्तः किं कृत्वा अन्यतरद् भजन्ते ?
(च) क्रियां सहसा न विदधीत ।
प्रश्नःकां सहसा न विदधीत ?
अधोलिखितं श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत।
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
सत्यपूतां वदेत् वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥
(क) अस्मिन् श्लोके प्रथमं क्रियापदं किम् ?
उत्तरम्प्रथमं क्रियापदम् अस्ति न्यसेत्
(ख) कं न्यसेत् ?
उत्तरम्पादम् न्यसेत् ।
(ग) कीदृशं पादं न्यसेत् ?
उत्तरम्दृष्टिपूतं पादं न्यसेत् ।
(घ) द्वितीयं किं क्रियापदम् अस्ति ?
उत्तरम्द्वितीयं क्रियापदम् अस्ति पिबेत्
(ङ) किं पिबेत् ?
उत्तरम्जलम् पिबेत् ।
(च) कीदृशं जलं पिबेत् ?
उत्तरम्वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
(छ) तृतीयं किं क्रियापदम् अस्ति ?
उत्तरम्तृतीयं क्रियापदम् अस्ति वदेत्
(ज) कां वदेत् ?
उत्तरम्वाचम् (वाणीं) वदेत् ।
(झ) कीदृशीं वाणीं वदेत् ?
उत्तरम्सत्यपूतां वाणीं वदेत् ।
(ञ) चतुर्थं किं क्रियापदम् अस्ति ?
उत्तरम्चतुर्थं क्रियापदम् अस्ति समाचरेत्
(ट) कथं समाचरेत् ?
उत्तरम्मनःपूतं समाचरेत् ।
मञ्जूषातः पदानि चित्वा भावार्थेषु रिक्तस्थानानि पूरयत।
मञ्जूषा: बुद्धिः, लक्ष्यं, पुरुषस्य, अभिप्रायं, धीराः, नूतनम्
(क) भावार्थः (श्लोक ६)
पूरितम्लक्ष्मीः प्रयत्नशीलस्य पराक्रमिणः पुरुषस्य समीपं स्वयम् आगच्छति। कापुरुषाः तु ‘विधिः एव बलीयान्’ इति वदन्ति। ये पौरुषेण परिस्थितिम् अतिक्रम्य कार्याणि साधयन्ति ते एव धीराः। प्रयत्नं कृत्वा अपि यदि लक्ष्यं न प्राप्तं तर्हि तत्र दोषः नास्ति खलु।
(ख) भावार्थः (श्लोक ७)
पूरितम्पुरातनम् अस्ति इति कारणेन किमपि वस्तु… समीचीनं भवेदेव इति नियमः नास्ति। तथैव नूतनम् अस्ति इति कारणेन दोषरहितं भवेत् इत्यपि नियमः नास्ति। येषां बुद्धिः पक्वा अस्ति ते परीक्षण-निरीक्षणानन्तरम् एव उत्तमं स्वीकुर्वन्ति। किन्तु अज्ञानाः अन्येषाम् अभिप्रायं श्रुत्वा तदनुसारेण प्रवर्तन्ते।
श्लोकानाम् अन्वयेषु रिक्तस्थानानि पूरयत।
(क) श्लोक ४ — अन्वयः
पूरितम्सर्वाः क्रियाः अभ्यासेन (सिध्यन्ति)। सकलाः कलाः अभ्यासात् (सिध्यन्ति)। ध्यानमौनादि (अपि) अभ्यासात् (सिध्यति)। अभ्यासस्य दुष्करं किम् (अस्ति)?
(ख) श्लोक ३ — अन्वयः
पूरितम्श्रेष्ठः यत् यत् आचरति इतरः जनः तत् तत् एव (आचरति)। सः यत् प्रमाणं कुरुते, लोकः तत् अनुवर्तते
यथोचितं मेलनं कुरुत। (श्लोकांशः ↔ स्रोतोग्रन्थः)
(क) पुराणमित्येव न साधु सर्वम्मालविकाग्निमित्रम्
(ख) प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्तिनीतिशतकम्
(ग) यद्यदाचरति श्रेष्ठःश्रीमद्भगवद्गीता
(घ) धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम्मनुस्मृतिः
(ङ) उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीःपञ्चतन्त्रम्
रेखाङ्कितेषु पदेषु सन्धिविच्छेदं कुरुत। यथा — बहून्यपि = बहूनि + अपि
(क) धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम्
सन्धिविच्छेदःदमः + अस्तेयम्
iदमः (विसर्गान्तः) + अस्तेयम् → विसर्गसन्धिः।
iiअः + अ → ओऽ (अकारात् परस्य अकारस्य लोपः, पूर्वत्र ओकारः) ⇒ दमोऽस्तेयम्
(ख) पुराणमित्येव न साधु सर्वम् ।
सन्धिविच्छेदःपुराणम् + इति + एव
iपुराणम् + इति → पुराणमिति।
iiइति + एव → इत्येव (इ + ए → य् + ए, यण् सन्धिः) ⇒ पुराणमित्येव
(ग) विघ्नैः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः ।
सन्धिविच्छेदःपुनः + अपि
iपुनः (विसर्गान्तः) + अपि → विसर्गस्य रेफादेशः (रुत्व) तदा रः।
iiपुनर् + अपि ⇒ पुनरपि
(घ) प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति ।
सन्धिविच्छेदःच + उत्तमजनाः
iच (अ) + उत्तमजनाः (उ) → अ + उ = ओ (गुणसन्धिः)।
iiचोत्तमजनाः (अग्रे विभज्य — च + उत्तम + जनाः)।
(ङ) विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।
सन्धिविच्छेदःविघ्नविहताः + विरमन्ति
iविघ्नविहताः + विरमन्ति → आः + व् (घोषवर्णः)।
iiआः + घोषे विसर्गस्य लोपः ⇒ विघ्नविहता विरमन्ति
(च) लोकस्तदनुवर्तते
सन्धिविच्छेदःलोकः + तत् + अनुवर्तते
iलोकः + तत् → विसर्गस्य सकारः (तवर्गे) = लोकस्तत्।
iiतत् + अनुवर्तते → त् + अ = द् (व्यञ्जनसन्धिः) ⇒ लोकस्तदनुवर्तते
(छ) सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते
सन्धिविच्छेदःपरीक्ष्य + अन्यतरत् + भजन्ते
iपरीक्ष्य + अन्यतरत् → अ + अ = आ (दीर्घसन्धिः) = परीक्ष्यान्यतरत्।
iiअन्यतरत् + भजन्ते → त् + भ = द् (व्यञ्जनसन्धिः) ⇒ परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते
विग्रहवाक्यानां समस्तपदानि पाठात् चित्वा लिखत। यथा — मनसा पूतं समाचरेत् = मनःपूतम्
(क) विघ्नैः विहताः (कार्यात्) विरमन्ति ।
समस्तपदम्विघ्नविहताः
(ख) वस्त्रेण पूतं जलं पिबेत् ।
समस्तपदम्वस्त्रपूतम्
(ग) पुरुषः सिंहः इव तम् उपैति लक्ष्मीः ।
समस्तपदम्पुरुषसिंहम्
(घ) उत्तमाः जनाः न परित्यजन्ति ।
समस्तपदम्उत्तमजनाः
(ङ) न विवेकः परमापदां पदम् ।
समस्तपदम्अविवेकः

स्वाध्यायान्मा प्रमदः

ग्रन्थाः · ज्ञान-परम्परा · ग्रन्थकर्ता
क्र.ग्रन्थस्य नामज्ञान-परम्परा-स्थानम्ग्रन्थकर्ता
रामायणम्ऐतिहासिकं काव्यम्महर्षिः वाल्मीकिः
मनुस्मृतिःधर्मशास्त्रीयग्रन्थःमनुः
श्रीमद्भगवद्गीताज्ञानोपदेशःमहर्षिः व्यासः
हठयोगप्रदीपिकायोग-दर्शनम्स्वात्मारामः
नीतिशतकम्नीति-साहित्यम्भर्तृहरिः
पञ्चतन्त्रम्कथा-साहित्यम्विष्णुशर्मा
मालविकाग्निमित्रम्रूपकम्कालिदासः
किरातार्जुनीयम्महाकाव्यम्भारविः

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्

Project / activity — model answers (प्र. १–२)
प्रश्नः १
पाठे आगतेषु सुभाषितेषु कानि-कानि जीवनमूल्यानि सन्ति? तानि जीवनमूल्यानि अधिकृत्य पञ्च-पञ्च सुभाषितानि सङ्गृह्णीत। तेषां सन्दर्भग्रन्थानां नामानि अपि लिखत।
आदर्श-उत्तरम् (Model) अस्मिन् पाठे एतानि प्रमुखानि जीवनमूल्यानि सन्ति — पवित्र-आचरणम्, धर्मपालनम्, अभ्यासः / परिश्रमः, उद्यमः (पुरुषार्थः), विवेकपूर्वकं कार्यकरणम् च। एतेषु पञ्च जीवनमूल्यानि सङ्गृह्य उदाहरणानि —
परिश्रमः / अभ्यासः → “अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः…” (सुभाषितरत्नभाण्डागारः)
उद्यमः → “उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः…” (पञ्चतन्त्रम्)
धैर्यम् / दृढता → “प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति…” (नीतिशतकम्)
धर्मलक्षणानि → “धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम्…” (मनुस्मृतिः)
विवेकः / पवित्रता → “दृष्टिपूतं न्यसेत् पादम्…” तथा “सहसा विदधीत न क्रियाम्…” (मनुस्मृतिः / किरातार्जुनीयम्)
सूचना — छात्राः स्वस्य चयनानुसारं प्रत्येकं मूल्यं अधिकृत्य पञ्च-पञ्च सुभाषितानि सङ्ग्रहीतुं प्रयतन्ताम्।
प्रश्नः २
दृष्टिपूतं, वस्त्रपूतं, सत्यपूतं च आचरणं कथं भवेत् — इति विषये स्वस्य अनुभवं कक्षायां कथयत।
आदर्श-उत्तरम् (Model)
दृष्टिपूतम् — मार्गे गच्छन् भूमिं दृष्ट्वा एव पादं स्थापयेत्, येन कस्यापि जीवस्य हानिः न भवेत् (अहिंसा)।
वस्त्रपूतम् — वस्त्रेण गालयित्वा (छानकर) शुद्धं जलं एव पिबेत्, येन आरोग्यं रक्षितं भवेत् (स्वच्छता)।
सत्यपूतम् — सत्यं, मधुरं, हितकरं च वचनम् एव वदेत्, असत्यं परुषं च त्यजेत् (वाक्शुद्धिः)।
एवं विचार्य, स्वच्छतया, सत्येन च आचरन् मनुष्यः ‘मनःपूतं समाचरेत्’ इति आदर्शं पालयति। (छात्राः स्व-अनुभवं योजयन्तु।)
अभ्यासः
अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः — निरन्तरः अभ्यासः सिद्धिं ददाति।
अध्ययनम्
विवेकेन, एकाग्रतया च अध्ययनं — मनःपूतम् आचरणम्।

शारदा · कक्षा ९ · षष्ठः पाठः — मनःपूतं समाचरेत् · सम्पूर्ण-समाधानानि · @edugrown

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!