पाठ-परिचयः, जीवनवृत्तान्तः एवं शब्दार्थाः
पाठ-सारः (Introduction)
“न खलु वयस्तेजसो हेतुः” — अर्थात् आयु (अल्प वयस्) तेज (पराक्रम) का कारण नहीं होती। भारत के स्वतन्त्रता-संग्राम में अनेक ज्ञात-अज्ञात क्रान्तिवीरों ने अपना परिवार और जीवन आहुति-रूप में अर्पित कर दिया। उन्हीं में से एक तेजस्वी बालक्रान्तिवीर हुतात्मा खुदीराम थे। प्रस्तुत पाठ में उनके जीवन-वृत्तान्त को संक्षेप में दिया गया है — जो यह सिद्ध करता है कि वीरता का सम्बन्ध आयु से नहीं, अपितु तेज और देशभक्ति से है।
जीवनवृत्तान्तः — मुख्य घटनाएँ (हिन्दी सार)
खुदीराम का जन्म 3 दिसम्बर 1889 को बंगाल प्रान्त के मेदिनीपुर जनपद के मोहोबनी ग्राम में हुआ। पिता का नाम त्रैलोक्यनाथ और माता का नाम लक्ष्मीप्रिया देवी था। बचपन में ही माता-पिता का देहान्त हो गया, अतः बड़ी बहन अपरूपा देवी ने उनका पालन-पोषण किया। वे बचपन से असाधारण थे और देशवासियों पर होते अत्याचारों को देखकर व्यथित हो जाते थे।
सन् 1905 में वायसराय कर्जन ने बंगाल का विभाजन कर दिया, जिससे पूरे देश में बंग-भंग आन्दोलन भड़क उठा। मात्र पन्द्रह वर्ष के खुदीराम भी इसमें कूद पड़े। उन्होंने बालकों का संगठन बनाकर पदयात्राएँ आयोजित कीं, ‘वन्दे मातरम्’ के घोष किए और जनजागरण के पत्रक बाँटे।
गुप्त-मण्डल के संचालक सत्येन्द्रनाथ ने उपदेश दिया कि शरीर वज्र जैसा दृढ़, बुद्धि तलवार की धार जैसी तीक्ष्ण और मन गंगाजल जैसा निर्मल हो। राणा प्रताप से प्रेरित होकर खुदीराम ने प्रतिज्ञा की कि जब तक भारत आज़ाद नहीं होगा, वे जूते (पादत्राण) नहीं पहनेंगे।
कठोर अंग्रेज़ न्यायाधीश किङ्ग्ज़फोर्ड् को मारने का दायित्व प्रफुल्ल और खुदीराम ने लिया। 28 अप्रैल 1908 को उन्होंने उसकी समझी गई बग्घी पर बम फेंका, पर उसमें किङ्ग्ज़फोर्ड् नहीं था — केनेडी की पत्नी और पुत्री मारी गईं। प्रफुल्ल ने पकड़े जाने पर स्वयं को गोली मार ली। खुदीराम पकड़े गए; न्यायालय में हर प्रश्न का उनका एक ही उत्तर था — “वन्दे मातरम्”। 11 अगस्त 1908 को बाल्यावस्था में ही हँसते हुए, ‘वन्दे मातरम्’ जपते हुए वे हुतात्मा हो गए।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — समाधानम्
१ अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत।
(क) खुदीरामस्य जन्म कुत्र अभवत्?
उत्तरम्खुदीरामस्य जन्म बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुर-नामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे अभवत्।
(ख) खुदीरामः किमर्थं व्यथितः भवति स्म?
उत्तरम्खुदीरामः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म।
(ग) सत्येन्द्रनाथः किम् उपदिष्टवान्?
उत्तरम्सत्येन्द्रनाथः उपादिशत् — “क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत्” इति।
(घ) खुदीरामः कदा पर्यन्तं पादत्राणं न धरिष्यामि इति प्रतिज्ञातवान्?
उत्तरम्खुदीरामः प्रतिज्ञातवान् यत् — “यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति, तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि” इति।
(ङ) किमर्थं न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः?
उत्तरम्मृत्युदण्डस्य उद्घोषणानन्तरमपि राष्ट्रभक्तस्य खुदीरामस्य मुखे भयं दुःखं वा नासीत्, प्रत्युत प्रसन्नता, शान्तिः, तृप्तिः, तेजः च आसीत् — तत् दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः।
२ किं वाक्यं सत्यं किं च असत्यम् इति सूचयत।
(क) देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति। सत्यम्
(ख) निर्दयः किङ्ग्ज़फोर्ड् बालान् अपि दण्डयति स्म। सत्यम्
(ग) खुदीरामस्य आक्रमणेन किङ्ग्ज़फोर्ड् मृतः। असत्यम्
किङ्ग्ज़फोर्ड् रक्षितः आसीत्; तस्य रथे केनेडी-अधिकारिणः पत्नी पुत्री च आस्ताम्, ते एव मृते।
(घ) खुदीरामः किङ्ग्ज़फोर्ड्महोदयस्य रथस्य उपरि विस्फोटकं क्षिप्तवान्। सत्यम्
(ङ) खुदीरामः बालानां सङ्घटनं कृत्वा पदयात्राम् आयोजयति स्म। सत्यम्
३ संवत्सराणां शब्दानाम् अङ्कैः सह मेलनं कुरुत।
४ प्रदत्तानि पदानि आधृत्य चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि लिखत।
सहायक पद — उद्यानं, गृहाणि, पक्षिणः, पुष्पाणि, स्वच्छता, द्विचक्रिका, पर्वतः, वृक्षाः, सूर्यः, मेघाः
आदर्श-उत्तरम् (नमूना)
(क) उद्याने बहवः वृक्षाः पुष्पाणि च सन्ति।
(ख) वृक्षेषु पक्षिणः मधुरं कूजन्ति।
(ग) दूरे उन्नतः पर्वतः, आकाशे सूर्यः मेघाः च दृश्यन्ते।
(घ) मार्गे एका द्विचक्रिका तिष्ठति, समीपे च गृहाणि सन्ति।
(ङ) सर्वत्र स्वच्छता वर्तते, अतः उद्यानं रमणीयम् अस्ति।
यह चित्र-आधारित प्रश्न है — चित्र अनुसार वाक्य थोड़े बदल सकते हैं; ये नमूना उत्तर दिए गए शब्दों का प्रयोग करके बनाए गए हैं।
५ सन्धिच्छेदं कुरुत।
(क) इत्यादयः = इति + आदयः (यण् सन्धि)
(ख) सर्वेऽपि = सर्वे + अपि (पूर्वरूप सन्धि)
(ग) कश्चित् = कः + चित् (विसर्ग सन्धि)
(घ) प्रत्येकम् = प्रति + एकम् (यण् सन्धि)
(ङ) वयस्तेजसः = वयः + तेजसः (विसर्ग → स्, सत्व सन्धि)
(च) अचिरादेव = अचिरात् + एव (व्यञ्जन सन्धि, त्→द्)
६ विग्रहवाक्यं दृष्ट्वा समस्तपदानि चित्वा पूरयत।
विग्रह → समस्तपदम्
(क) देशस्य भक्ताः → देशभक्ताः
(ख) बालः च क्रान्तिवीरः च → बालक्रान्तिवीरः
(ग) वज्रेण सदृशम् → वज्रसदृशम्
(घ) असेः धारा → असिधारा
(ङ) मृत्युः एव दण्डः → मृत्युदण्डः
(च) न साधारणः → असाधारणः
(छ) निर्गता दया यस्मात् सः → निर्दयः
७ सूचनानुसारं वाक्यानि परिवर्तयत (भूतकाल)।
लङ्लकारः / क्तवतु-प्रत्ययः / स्म / क्तप्रत्ययः — सर्वे भूतकालं सूचयन्ति
यथा — खुदीरामः हुतात्मा जातः। (लङ्) → खुदीरामः हुतात्मा अजायत।
(क) वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म। (लङ्) → वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः अभवन्।
(ख) सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपादिशत्। (क्तवतु) → सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपदिष्टवान्।
(ग) सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न शक्तवान्। (लङ्) → सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न अशक्नोत्।
(घ) क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कम् अजनयन्। (स्म) → क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म।
(ङ) प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान्। (लङ्) → प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारम् अकरोत्।
८ ‘चित्’-प्रत्ययान्तपदानि प्रयुज्य रिक्तस्थाने पूर्णवाक्यं लिखत।
चित्-प्रत्यय अनिश्चय-भावं सूचयति — कश्चित्, काचित्, किञ्चित्, कुत्रचित्, कदाचित्
यथा — बालकः गच्छति। → कश्चित् बालकः गच्छति।
(ख) बालिका गच्छति। → काचित् बालिका गच्छति।
(ग) फलं खादतु। → किञ्चित् फलं खादतु।
(घ) लेखनी लुप्ता। → कुत्रचित् लेखनी लुप्ता।
(ङ) सः आगच्छेत्। → कदाचित् सः आगच्छेत्।
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — युगल-अव्यय-प्रयोगः
रिक्तस्थानानि उचितैः युगल-अव्ययैः पूरयत।
यत्…इति • यदा…तदा • यद्यपि…तथापि • यः…सः • यावत्…तावत्
(क) सुभाषचन्द्रः वदति यत् भवन्तः मह्यं रुधिरं यच्छन्तु, अहं भवद्भ्यः स्वातन्त्र्यं प्रयच्छामि इति।
(ख) यदा अर्जुनः भीष्मद्रोणादीन् अपश्यत् तदा शोकं प्राप्नोत्।
(ग) श्रीरामः भरतम् उक्तवान् यत् जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी इति।
(घ) यदा भरतः अयोध्यां प्राप्तवान् तदा श्रीरामः तत्र नासीत्।
(ङ) यद्यपि खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः तथापि सः प्रसन्नवदनः आसीत्।
(च) यदा वृष्टिः भवति तदा कृषकाः सन्तुष्टाः भवन्ति।
(छ) यद्यपि खुदीरामः बालः तथापि सः देशकार्यं कृतवान्।
(ज) यः कार्यं करोति सः फलं प्राप्नोति।
(झ) प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां यद्यपि विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् तथापि किङ्ग्ज़फोर्डः न मृतः।
(ञ) यदा अध्ययनं सुदृढं भवति तदा ज्ञानं विकसितं भवति।
(ट) यद्यपि खुदीरामः आङ्ग्लानां हस्तगतः तथापि सः ततः बहिरागतः।
नोट — कुछ रिक्त-स्थानों में ‘यदि…तर्हि’ अथवा ‘यथा…तथा’ जैसे युगल भी सन्दर्भानुसार स्वीकार्य हैं।
स्मरणीयम् — ‘चित्’-प्रत्ययान्त अव्ययानि
कः+चित् → कश्चित्
का+चित् → काचित्
किं+चित् → किञ्चित्
कदा+चित् → कदाचित्
कुत्र+चित् → कुत्रचित्
केन+चित् → केनचित्
कस्य+चित् → कस्यचित्
कथं+चित् → कथञ्चित्
कति+चित् → कतिचित्
कुतः+चित् → कुतश्चित्
