आत्मवत् सर्वभूतेषु यः
पश्यति सः पण्डितः
पाठ-परिचयः, कथा-सारः, श्लोक एवं भावार्थः
भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः। तेषां चरित्रेषु भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ॠजुता, बन्धुता च इत्यादीनि जीवनमूल्यानि प्राप्यन्ते। महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धः महात्मा नामदेवमहाराजः स्वीयव्यवहारेण करुणायाः महान्तम् आदर्शम् उपस्थापितवान्। सः न केवलं ईश्वरस्य सङ्कीर्तनं कृतवान्, अपि तु सर्वेषु जीवेषु भगवन्तं दृष्टवान्। प्रस्तुते पाठे मातामही स्वपौत्रौ कपिलं माधवीं च नामदेवस्य एकां शिक्षाप्रदां कथां श्रावयति।
कपिल और माधवी छुट्टियों में अपनी नानी (मातामही) के घर गए। खेलते समय उन्होंने एक कुत्ते (शुनक) को पत्थर मारकर भगा दिया और हँसने लगे। नानी ने यह देखकर उन्हें बुलाया और नामदेव महाराज की कथा सुनाई।
नामदेव हर दिन श्रद्धा से नैवेद्य (भोग) लेकर मंदिर जाते थे। उनके गुरु विसोबा ने सिखाया था कि ईश्वर केवल मंदिर में नहीं, बल्कि सभी प्राणियों में निवास करते हैं। एक दिन नामदेव ने प्रतिमा के सामने नैवेद्य रखकर आँखें बंद कर प्रार्थना की। आँखें खोलीं तो थाली से रोटी गायब थी — एक भूखा कुत्ता रोटी मुँह में लेकर भाग गया था।
नामदेव क्रोध से नहीं, बल्कि करुणा से कुत्ते के पीछे दौड़े — हाथ में लाठी या पत्थर नहीं, बल्कि घी का पात्र लेकर! वे सोच रहे थे कि सूखी रोटी खाने से कुत्ते के पेट में दर्द न हो, इसलिए कहते जा रहे थे — “हे देव! सूखी रोटी मत खाओ, घी भी ले लो।” तभी कुत्ता अदृश्य हो गया और उसके स्थान पर स्वयं भगवान पाण्डुरङ्ग प्रकट हुए और बोले — “नामदेव! तुम परीक्षा में उत्तीर्ण हुए।” यह सुनकर कपिल और माधवी को पश्चात्ताप हुआ और उन्होंने संकल्प लिया कि वे किसी भी प्राणी को कभी कष्ट नहीं देंगे।
ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम्॥
शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च।
आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्॥
| शब्दः | संस्कृत अर्थ | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| अनुधावितवान् | पृष्ठतः अधावत् | पीछे दौड़ा | Chased |
| अनुपालितवान् | अनुसरणम् अकरोत् | पालन किया | Followed |
| अपहृत्य | चोरयित्वा | चुराकर | Having stolen |
| आविर्भूतवान् | प्रत्यक्षीभूतः | प्रकट हुए | Appeared |
| ॠजुता | सरलता | सीधापन | Simplicity |
| करुणया | दयया | दया से | With mercy |
| कायः | देहः | शरीर | Body |
| घृतम् | हविः | घी | Clarified butter |
| दण्डितवन्तौ | दण्डं दत्तवन्तौ | दण्ड दिया | Punished |
| नैवेद्यम् | देवाय समर्पयितुं निर्मितः पदार्थः | भोग | Offering to God |
| निकषा | समीपे | पास | Near |
| निमील्य | पिधाय | बंद करके | Having closed |
| पाषाणखण्डम् | शिलाखण्डम् | पत्थर का टुकड़ा | Piece of stone |
| पुण्यश्लोकः | पुण्यः श्लोकः (चरितं) यस्य सः | पवित्र चरित्रवाला | Virtuous character |
| प्रसवित्री | जनयित्री | जन्म देने वाली | One who gives birth |
| ब्रह्मर्षीणाम् | ब्रह्मज्ञानिनाम् ॠषीणाम् | ब्रह्म को जानने वाले ॠषियों का | Of seers of Brahman |
| बुभुक्षितः | क्षुधार्तः | भूखा | Hungry |
| भक्षितवान् | खादितवान् | खाया | Ate |
| मातुलः | मातुः भ्राता | मामा | Maternal uncle |
| म्लाने | कान्तिहीने | कुम्हलाया | Withered |
| लगुडम् | दण्डम् | लाठी | Stick |
| शिक्षाप्रदा | शिक्षां प्रददाति इति | सीख देने वाली | Which imparts education |
| सुहृत् | सखा | मित्र | Friend |
पाण्डुरङ्गः — किञ्चित् परिचयः
पाण्डुरङ्गस्य एव विट्ठलः, विठोबा, पण्ढरीनाथः, विठुमाऊली च इत्यादीनि बहूनि नामानि सन्ति। महाराष्ट्रस्य सोलापुर-जनपदे चन्द्रभागानद्याः तीरे पण्ढरपुरम् इति प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रं वर्तते। वारकरी-सम्प्रदायस्य आराध्यं दैवतम् अस्ति पाण्डुरङ्गः।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — समाधानम्
| कथनम् | कः / का | कं / कां प्रति |
|---|---|---|
| यथा — हे देव! शुष्कां रोटिकां न खादतु… | नामदेवः | शुनकम् |
| (क) कथां श्रोतुम् इच्छतः वा? | मातामही | कपिलं माधवीं च (उभौ) |
| (ख) अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति। | माधवी | मातामहीम् |
| (ग) किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति? | कपिलः | मातामहीम् |
| (घ) अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु। | गुरुः विसोबा | नामदेवम् |
| (ङ) नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु। | नामदेवः | देवम् (पाण्डुरङ्गम्) |
| (च) धिक् शुनकम्। | कपिलः | मातामहीम् |
| (छ) नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु? | माधवी | कपिलम् (भ्रातरम्) |
| (ज) किं घृतपात्रम् आधृत्य? | उभौ (कपिलः माधवी च) | मातामहीम् |
| (झ) अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु ईश्वरः निवसति इति। | कपिलः | मातामहीम् |
| (ञ) उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्। | पाण्डुरङ्गः (देवः) | नामदेवम् |
नोट — रेखांकित पद PDF में जिस पर हैं, उसी के अनुसार प्रश्नवाचक शब्द चुना गया है। यदि किसी वाक्य में अलग पद रेखांकित हो तो उसी के अनुरूप ‘कः/किम्/केषु’ आदि बदल जाएगा।
२. (ग) नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्।
३. (क) नामदेवः मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान्।
४. (घ) शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्।
५. (ख) नामदेवः घृतपात्रम् आधृत्य अनुधावितवान्।
६. (ङ) शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्।
सही क्रम → च, ग, क, घ, ख, ङ
आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः। क्षीरेण (क्षीर) सह तण्डुलाः पक्वाः। शर्कराम् (शर्करा) विना कथं शक्यते। शीघ्रमेव आपणं (आपण) प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु। आपणं (आपण) निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति। शर्करा महानसे स्थापिता। शर्कराम् (शर्करा) परितः पिपीलिकाः आगताः। पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा योजिता। मधुरम् (मधुर) विना पायसं रुचिकरं न भवति। अधुना पायसं (पायस) परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति। धिक् अन्यान् मधुरपदार्थान् (अन्ये मधुरपदार्थाः) इति एकः वदति, तत् (तत्) विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः। पायसेन (पायस) सह एव भोजनं सरसम् इति अन्यः। तेषां वचनानि श्रुत्वा पायसं यच्छन्त्याः अम्बायाः मुखे मन्दहासः विलसति।
नोट — ‘विना’ के साथ द्वितीया/तृतीया/पञ्चमी तीनों ठीक हैं (जैसे शर्कराम्/शर्करया/शर्करायाः विना)। यहाँ सबसे प्रचलित द्वितीया रूप लिया गया है।
कञ्चित् ग्रामं निकषा एका नदी आसीत्। नदी सर्वदा स्वच्छजलम् अदत्तवती। जनाः तस्याः जलं पीत्वा सुखेन जीवितवन्तः। एकः कृषकः तेन जलेन सर्वदा कृषिम् कृतवान्। कालान्तरम् अन्ये कृषकाः अपि तेन जलेन क्षेत्रसेचनम् कृतवन्तः। महिलाः पर्वसमये नदीम् पूजितवत्यः। एकवारं कश्चित् परिवारः नद्यां मालिन्यानि क्षिप्तवान्। क्रमशः अन्ये अपि क्षिप्तवन्तः। तेन नदी मलिना भूतवती, मीनाः मृतवन्तः। स्त्रियः रोगैः पीडिताः भूतवत्यः। तदा एका शिक्षिता बालिका जलस्य महत्त्वं सर्वान् उक्तवती। सा नदीतीरम् आगत्य स्वयं वृक्षम् आरोपितवती। महिलाः अपि ततः प्रेरणां प्राप्य तस्याः साहाय्यम् कृतवत्यः। सर्वे ग्रामवासिनः मिलित्वा नदीम् शोधितवन्तः। पुनः नदी स्वच्छा जातवती निर्मलं जलं च अदत्तवती। ततः आरभ्य वर्षे एकवारं जनाः नदीम् पूजितवन्तः वृक्षरोपणं च कृतवन्तः।
ध्यान दें — क्तवतु रूप कर्ता के लिंग-वचन के अनुसार बदलता है : पुं.ए.व. → कृतवान्, स्त्री.ए.व. → कृतवती, पुं.ब.व. → कृतवन्तः, स्त्री.ब.व. → कृतवत्यः।
अत्र इदम् अवधेयम् — उपपदविभक्तयः (स्मरणीयम्)
समीपस्थं पदम् आश्रित्य जायमाना विभक्तिः उपपदविभक्तिः इति कथ्यते।
प्रति → द्वितीया विना → द्वितीया/तृतीया/पञ्चमी धिक् → द्वितीया निकषा → द्वितीया परितः → द्वितीया सह/साकं/सार्धं/समम् → तृतीया अलम् → तृतीयाक्तवतु-प्रत्ययान्त रूप (शीघ्र-स्मरणम्)
| लिङ्गम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् (प्रथमा) |
|---|---|---|---|
| पुंलिङ्गे | गतवान् | गतवन्तौ | गतवन्तः |
| स्त्रीलिङ्गे | गतवती | गतवत्यौ | गतवत्यः |
| नपुंसकलिङ्गे | गतवत् | गतवती | गतवन्ति |